Khi chia đồ cổ, đồ sưu tầm cha mẹ để lại, điều làm anh chị em mất lòng nhau thường không phải là mức giá cao hay thấp, mà là mỗi người dùng một cách tính giá khác nhau mà không ai nói ra. Thống nhất cách tính trước, rồi mới đến từng món, là cách giữ được cả đồ lẫn tình.
Bài này bàn phần định giá trong việc chia: chọn cơ sở giá, chọn mốc thời điểm, các cách chia món không chia nhỏ được, và xử lý những món mà một người trong nhà gắn bó đặc biệt. Bài không hướng dẫn thủ tục thừa kế hay cách chia theo pháp luật; những câu hỏi đó cần hỏi luật sư trên AI Cố Vấn. Phần định giá tài sản chung khi ly hôn, thừa kế bằng thẩm định giá chính thức đã có bài riêng ở AI Định Giá. Ví dụ là ví dụ giả định.
Trước khi bàn giá: ai có quyền chia và chia theo cái gì
Việc chia đồ trong nhà chỉ suôn sẻ khi mọi người đã rõ hai điều: ai là người có quyền nhận phần, và phần của mỗi người được xác định thế nào. Nếu cha mẹ có di chúc, phần của từng người có thể đã được ghi. Nếu không có di chúc, việc chia theo pháp luật có những nguyên tắc riêng. Đây là phần pháp lý, phụ thuộc từng gia đình, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bàn đến từng món đồ.
Có những gia đình bàn giá trước khi rõ quyền, rồi giữa chừng mới có người hỏi "sao em lại được chia", và mọi con số đã thống nhất trở nên vô nghĩa. Thứ tự đúng là: rõ người, rõ phần, rồi mới đến danh mục và giá. Nếu có người ở xa hoặc chưa liên lạc được, đừng chia vội khi thiếu họ.
Một lưu ý riêng cho đồ cổ: nếu trong nhà có món có thể là cổ vật, nhất là món đã đăng ký theo Luật Di sản văn hoá, việc chuyển quyền sở hữu có thể kèm thủ tục riêng. Trước khi chia hay bán món đó, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh. Phần thuế liên quan tới thừa kế, nguyên tắc là tuỳ loại tài sản và quan hệ giữa người để lại với người nhận; khi chưa rõ, hỏi cơ quan thuế.
Chọn chung một cơ sở giá và một mốc thời điểm
Khi đã rõ phần của mỗi người, câu hỏi đầu tiên về giá là: dùng giá nào để chia. Với đồ trong nhà mà các thành viên định giữ, cơ sở hợp lý nhất thường là giá thị trường, tức mức một người mua hiểu biết trả cho một người bán không bị ép. Dùng giá bán gấp thì người nhận đồ được lợi; dùng giá chào cao nhất trên mạng thì người nhận đồ bị tính quá tay. Giá thị trường nằm ở giữa và dễ được chấp nhận hơn.
Nếu cả nhà đã quyết bán hết rồi chia tiền thì không cần định giá để chia nữa: cái cần là bán cho được giá và chia số tiền thực nhận sau phí. Vấn đề chỉ phát sinh khi có người muốn giữ đồ và người khác muốn nhận tiền. Khi đó giá thị trường là cầu nối: người giữ đồ được tính theo mức đó, người không giữ nhận phần tương ứng bằng tiền hoặc bằng món khác.
Mốc thời điểm cũng phải chung. Giá đồ sưu tầm trôi theo thời gian, nên nếu một người lấy giá năm trước, người khác lấy giá năm nay, hai bên sẽ cãi nhau về những con số không cùng thời. Thống nhất một ngày làm mốc, mọi mức giá đều tính theo hiểu biết tại ngày đó. Sau này món đồ lên hay xuống giá là chuyện của người đã nhận, không đem ra tính lại.
Cuối cùng là cùng một cách tìm giá: ai đi tìm giá tham khảo, tìm ở đâu, lấy giá đã bán hay giá rao. Cách đơn giản là để hai người trong nhà cùng làm, hoặc mỗi người tìm riêng rồi lấy mức giữa. Ghi lại căn cứ cho từng món để ai cũng xem được.
Các cách chia món đồ không chia nhỏ được
Một chiếc tủ hay một chiếc bình không thể cưa đôi. Các gia đình thường dùng một trong mấy cách dưới, hoặc kết hợp.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp khi | Cần cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Chọn lượt | Bốc thăm thứ tự, mỗi người lần lượt chọn một món cho tới hết | Nhiều món, giá trị không chênh nhau quá | Người chọn đầu có lợi; có thể đảo thứ tự ở vòng sau |
| Nhận đồ, bù tiền | Người nhận món giá trị cao hơn phần mình thì bù phần chênh cho người khác | Có người muốn giữ món quý, người khác thích nhận tiền | Mức giá phải được cả nhà đồng ý trước |
| Bán chung, chia tiền | Bán món đó và chia số tiền thực nhận sau phí | Không ai muốn giữ, hoặc không thống nhất được giá | Cần thống nhất giá sàn và ai đứng ra bán |
| Giữ chung | Món đồ thuộc chung, để ở nhà một người, có giấy ghi rõ | Đồ thờ cúng, đồ gắn với cả dòng họ | Cần ghi rõ ai giữ, ai được quyết bán sau này |
| Chia theo nhóm | Gom đồ thành các nhóm giá trị gần bằng nhau, mỗi người nhận một nhóm | Nhiều món lặt vặt | Cách gom nhóm phải minh bạch, có người khác kiểm |
Không có cách nào hoàn hảo. Chọn lượt nhanh và có vẻ công bằng, nhưng ai được chọn trước dễ lấy món giá trị nhất. Nhận đồ bù tiền rõ ràng nhưng đòi một mức giá được đồng ý. Cách nào cũng nên ghi ra giấy, có chữ ký của mọi người, để sau này không ai nhớ khác đi. Cách làm giấy tờ cho đúng thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Lập danh mục và ước giá theo nhóm
Việc ước giá từng món trong một nhà đầy đồ có thể kéo dài nhiều tuần. Làm theo thứ tự sau giúp tập trung sức vào chỗ cần.
- Chụp ảnh và đánh số mọi món, kể cả món nhìn có vẻ không đáng gì. Đánh số giúp nói chuyện rõ ràng, khỏi nhầm "chiếc bình xanh" với "chiếc bình xanh kia".
- Chia thành ba nhóm: món có thể giá trị cao, món giá trị vừa, món chủ yếu là kỷ niệm.
- Tập trung ước giá cẩn thận cho nhóm đầu, có thể nhờ người ngoài. Nhóm giữa ước nhanh. Nhóm cuối không cần ước, chia theo mong muốn.
- Với mỗi món nhóm đầu, ghi căn cứ: món tương tự đã bán ở đâu, khi nào, tình trạng có giống không.
- Ghi chỗ chưa chắc: thật giả chưa kiểm, nguồn gốc chưa rõ. Món nào chưa chắc thì cả nhà biết giá của nó có thể sai nhiều.
- Gửi danh mục cho mọi người xem trước buổi họp chia, để ai có ý kiến thì nói trước.
Đừng để một người tự làm hết rồi đưa kết quả. Dù người đó có thiện chí, người khác vẫn có thể nghi. Hai người cùng làm, hoặc một người làm và người khác kiểm, giúp danh mục có trọng lượng hơn.
Món có giá trị tình cảm lớn với một người
Trong hầu hết các gia đình đều có một hai món mà một người gắn bó hơn hẳn: chiếc ấm người con út pha trà cho cha mỗi sáng, bộ chén người con gái lớn được mẹ dặn giữ. Giá thị trường của món đó có thể không cao, nhưng với người gắn bó, nó vô giá. Chia theo giá thị trường lạnh lùng có thể làm người đó tổn thương.
Cách hay được dùng là để người gắn bó nhận món đó với mức tính do cả nhà thoả thuận, có khi bằng giá thị trường, có khi thấp hơn nếu mọi người đồng ý nhường. Điều quan trọng là mức đó được ghi rõ là mức thoả thuận trong nhà. Ghi như vậy để sau này nếu người nhận bán món đồ với giá khác, không ai đem ra so và cho là mình thiệt.
Ngược lại, nếu hai người cùng gắn bó với một món, giá trị tình cảm không giúp chia được. Lúc đó có thể dùng bốc thăm, hoặc để món đó giữ chung trong nhà một người với cam kết cho người kia mượn trưng bày theo dịp. Có gia đình chọn cách cả hai cùng nhường, để món đồ ở lại nơi thờ cúng chung. Không có đáp án đúng, chỉ có đáp án cả hai chấp nhận được.
Khi một người trong nhà hiểu đồ hơn những người khác
Người hiểu đồ có lợi thế thông tin. Họ biết món nào giá trị thật, món nào chỉ đẹp. Dù không cố ý, họ có thể chọn trước món tốt hoặc ước giá thấp món mình muốn nhận. Người khác trong nhà nên được biết điều này để không nghi oan, và người hiểu đồ cũng nên tự nói ra.
Đừng để người muốn nhận một món tự ước giá món đó. Đây là nguyên tắc đơn giản nhất. Người ước giá cho món nào thì không nên là người đang muốn nhận món đó.
Người hiểu đồ có thể giúp mà không quyết. Họ có thể chỉ cách tìm giá tham khảo, giải thích vì sao món này hiếm, nhưng việc chốt mức giá nên để người khác hoặc cả nhà cùng làm.
Khi nghi ngờ đã nặng, mời người ngoài. Một người trong nghề không quen ai trong nhà, hoặc một tổ chức thẩm định giá, đưa ra ý kiến độc lập. Mất chi phí nhưng đổi lại sự yên lòng.
Khi nào cần người ngoài định giá, khi nào cần luật sư
Phần lớn gia đình tự chia được. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy nên có người ngoài.
- Có món mà mọi người ước giá cách nhau quá xa, bàn mãi không gần lại.
- Có người không tin danh mục, cho rằng có món bị bỏ sót hoặc bị ước sai.
- Có món giá trị lớn và chưa rõ thật giả: cần xác định trước khi chia, vì sai ở món đó là lệch cả phần.
- Có người ở nước ngoài hoặc không có mặt, cần một căn cứ khách quan để họ đồng ý từ xa.
- Có người đã mang đồ đi trước khi chia, hoặc có ý kiến khác nhau về việc ai có quyền.
- Cần giấy tờ định giá có người chịu trách nhiệm để làm thủ tục với một cơ quan nào đó: đây là việc của thẩm định giá chính thức.
Hai dấu hiệu cuối đã vượt ra khỏi chuyện giá: đó là chuyện quyền và thủ tục. Lúc đó, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm bất cứ việc gì với món đồ, kể cả bán. Giữ nguyên hiện trạng, chụp ảnh, ghi lại ai đang giữ món nào, là cách an toàn nhất trong lúc chờ.
Câu hỏi thường gặp
Chia đồ cổ thừa kế nên dùng giá bán gấp hay giá thị trường?
Thường nên dùng giá thị trường tại một mốc thời điểm chung, vì mục tiêu là công bằng giữa các phần chứ không phải bán. Giá bán gấp làm người nhận đồ được lợi, giá rao cao làm người nhận đồ bị tính quá tay.
Một người muốn giữ đồ, người khác muốn nhận tiền thì chia thế nào?
Cách hay dùng là người giữ đồ bù phần chênh cho những người khác theo mức giá cả nhà đã đồng ý. Mức giá phải được thống nhất trước và ghi ra giấy có chữ ký. Cách làm giấy tờ cho đúng nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có cần thuê thẩm định giá để chia đồ trong nhà không?
Không bắt buộc nếu cả nhà đồng ý một cách ước giá. Nên mời người ngoài khi có món giá trị lớn, khi mọi người ước giá cách nhau quá xa, hoặc khi đã có người nghi ngờ. Thẩm định giá chính thức có bài riêng ở AI Định Giá.
Món đồ có giá trị tình cảm với một người thì tính giá thế nào?
Có thể để người đó nhận món đồ với một mức cả nhà thoả thuận, có khi thấp hơn giá thị trường nếu mọi người đồng ý nhường. Điều quan trọng là ghi rõ đó là mức thoả thuận trong nhà, để sau này không bị đem ra so với giá bán.
Trong nhà có món nghi là cổ vật thì chia thế nào?
Trước khi chia hay bán, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh về việc đăng ký và chuyển quyền sở hữu theo Luật Di sản văn hoá. Phần ai được nhận, chia theo di chúc hay theo pháp luật thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đã chia xong mà món đồ sau đó tăng giá thì có chia lại không?
Nếu đã thống nhất một mốc thời điểm và có giấy ghi lại, việc món đồ sau đó lên hay xuống giá thường là chuyện của người đã nhận. Tình huống cụ thể, nhất là khi có tranh chấp, cần hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.