Một món đồ đồng cũ luôn có hai mức giá chồng lên nhau: giá theo cân của chính khối kim loại, và giá theo món mà người sưu tầm sẵn lòng trả cho tay nghề, niên đại, đề tài và tình trạng. Phần lớn đồ đồng làm hàng loạt gần đây chỉ quanh quẩn ở mức thứ nhất. Những món đúc, chạm khéo, có tuổi và nguyên vẹn thì vượt rất xa mức đó, và khi ấy cân nặng gần như không còn ý nghĩa.
Hiểu hai sàn giá này giúp bạn tránh hai sai lầm ngược chiều nhau. Sai lầm thứ nhất là bán theo cân cho người thu mua phế liệu một món đồ đáng được xem như hiện vật. Sai lầm thứ hai là tin rằng món đồ nặng, to, sáng bóng thì chắc chắn đắt. Bài này đi qua những yếu tố làm một món đồ đồng bước sang sàn thứ hai, và những việc làm vô tình kéo nó tụt về sàn thứ nhất.
Sàn thứ nhất: khi đồ đồng chỉ còn là kim loại
Đồng là kim loại có giá trên thị trường nguyên liệu, nên bất kỳ món đồ đồng nào cũng có một mức sàn: khối lượng nhân với giá thu mua đồng phế liệu tại thời điểm đó, trừ đi phần tạp chất. Mức sàn này biến động theo giá nguyên liệu và theo loại hợp kim, không theo vẻ đẹp của món đồ.
Những món thường chỉ được tính ở sàn này gồm: đồ đúc hàng loạt gần đây bằng khuôn công nghiệp, đường nét đơn giản, không có chi tiết thủ công; đồ hỏng nặng không sửa được; đồ mạ hay hợp kim rẻ tiền chỉ có lớp ngoài giống đồng. Với nhóm cuối, thậm chí giá kim loại cũng thấp hơn người bán nghĩ. Đó là lý do người thu mua phế liệu thường cân và nhìn rất nhanh, rồi trả theo loại kim loại họ đoán được.
Sàn kim loại vẫn có ích: nó cho bạn biết mức thấp nhất mà món đồ khó có thể xuống dưới. Nhưng nó không phải giá trị của món đồ có tay nghề. Một người cầm một chiếc lư cũ đi hỏi người thu mua phế liệu sẽ nhận câu trả lời về khối đồng, không phải về chiếc lư.
Sàn thứ hai: những gì người sưu tầm trả tiền
Tay nghề đúc và chạm. Đường nét sắc, chi tiết hoa văn rõ, các phần ghép khít, bề mặt được hoàn thiện cẩn thận là dấu của thợ giỏi. Người sưu tầm trả cho công sức và trình độ đó, không phải cho số cân.
Niên đại và bối cảnh. Đồ có tuổi, gắn với một giai đoạn hay một vùng có truyền thống đúc đồng, được nhìn khác đồ mới. Việc xác định niên đại cần người có chuyên môn; trước khi có xác nhận, đừng tính giá theo niên đại được kể.
Đề tài và kiểu dáng. Có những kiểu dáng, đề tài ít gặp hoặc thể hiện rõ phong cách một thời. Đồ có đề tài sinh động, tạo hình đẹp thường được chú ý hơn đồ có hình khối đơn giản.
Lớp bề mặt tự nhiên. Lớp màu thời gian hình thành qua năm tháng trên bề mặt đồ đồng, mà người chơi gọi là patina, là một phần giá trị với người sưu tầm. Chúng ta sẽ bàn kỹ ở mục sau vì đây là chỗ nhiều gia đình vô tình làm mất giá.
Độ đủ bộ. Đồ đồng hay đi theo bộ, như bộ đồ thờ gồm lư, đôi chân nến, đôi hạc hay bình hoa. Bộ đủ, cùng tay thợ, cùng thời được trả cao hơn tổng các món lẻ.
Vì sao nặng chưa chắc đã đắt
Cân nặng là thứ người giữ đồ dễ cảm nhận nhất, nên cũng hay bị đánh giá quá cao. Bảng dưới đặt cân nặng cạnh các yếu tố khác để thấy nó nằm ở đâu.
| Tình huống | Cân nặng nói gì | Điều thật sự quyết định giá |
|---|---|---|
| Món nặng, đúc thô, chi tiết mờ | Nhiều kim loại | Gần sàn kim loại vì thiếu tay nghề |
| Món nhẹ, nhỏ, chạm tinh | Ít kim loại | Có thể vượt xa món nặng nhờ tay nghề và độ hiếm |
| Món nặng bất thường so với kích thước | Có thể là hợp kim khác, có lõi | Cần người có chuyên môn xem chất liệu và cấu tạo |
| Món nhẹ bất thường so với kích thước | Có thể thành mỏng, rỗng, mạ | Cần người có chuyên môn xem; không tự kết luận |
| Hai món cùng kiểu, khác cân | Khác nhau về kim loại | Tình trạng, tay nghề, độ đủ bộ mới tạo chênh lệch lớn |
Phần dùng cân nặng, nam châm hay vết xước để đoán chất liệu và tuổi thuộc về việc phân biệt thật giả, đã có ở các trang chuyên sâu. Ở đây chỉ cần nhớ: cân nặng nói về lượng kim loại, không nói về giá trị sưu tầm.
Đánh bóng, sơn lại, mạ lại: những việc kéo đồ đồng về giá cân
Nhiều gia đình có thói quen lau đồ đồng cho sáng bóng trước dịp lễ, Tết. Với đồ đồng mới dùng hằng ngày, việc này không có vấn đề gì. Nhưng với đồ đồng cũ có giá trị sưu tầm, đánh bóng bằng giấy ráp, bột chà hay hoá chất tẩy mạnh sẽ lấy đi lớp bề mặt hình thành qua nhiều chục năm. Lớp đó không thể phục hồi lại, và người sưu tầm thường coi món đồ bị đánh trắng là đã mất đi một phần quan trọng.
Tệ hơn đánh bóng là sơn phủ hoặc mạ lại. Một số món được mang đi phun sơn nhũ vàng, mạ lại cho đồng đều màu, hoặc phủ véc ni dày. Món đồ trông mới và sáng hơn, nhưng với người mua am hiểu, nó đã chuyển từ nhóm hiện vật sang nhóm đồ trang trí đã qua sửa, giá giảm mạnh. Việc gỡ lớp sơn, lớp mạ để trả lại bề mặt gốc thường tốn công và không bao giờ hoàn hảo.
Nếu đồ đồng nhà bạn có thể có giá trị, cách an toàn là chỉ lau bụi bằng khăn mềm khô, để nơi khô ráo, tránh tay đầy mồ hôi chạm thường xuyên. Khi thấy những đốm gỉ bất thường lan rộng, hãy hỏi người làm bảo quản hiện vật thay vì tự xử lý. Danh mục tình trạng và sửa chữa trên trang có bài riêng về việc vệ sinh sai làm mất giá.
Đồ đồng gia dụng xưa: mâm, nồi, ấm, thau
Ngoài đồ thờ và đồ trang trí, nhiều gia đình còn giữ đồ đồng gia dụng: mâm đồng, nồi đồng, ấm đồng, thau, chậu, khay, hộp đựng trầu, ống nhổ. Phần lớn nhóm này được làm để dùng, số lượng nhiều, và giá trị sưu tầm thường không cao như đồ thờ hay đồ mỹ nghệ. Với người thu mua, chúng thường bị tính gần với giá cân.
Tuy vậy, trong nhóm gia dụng vẫn có những món vượt khỏi sàn kim loại. Đó là đồ được gò, chạm hoa văn bằng tay thay vì dập máy; đồ có hình dáng đặc trưng của một vùng hay một thời; đồ còn đủ bộ, như một mâm kèm nắp đậy và các bát đĩa đồng cùng bộ; và đồ gắn với một nghề cụ thể đã mai một, được người sưu tầm đồ dân dụng tìm để trưng bày. Những vết dùng đều đặn — đáy nồi ám khói, quai ấm mòn tay — thường không làm người sưu tầm nhóm này ngại, miễn là món đồ không thủng, không vỡ.
Một sai lầm hay gặp là đem nồi đồng, mâm đồng cũ đi đánh bóng thật sáng để bán hoặc để bày. Với đồ gia dụng làm hàng loạt, điều đó không làm thay đổi nhiều. Nhưng với món gò tay có tuổi, lớp bề mặt cũ chính là thứ cho thấy nó đã qua nhiều chục năm dùng thật trong một gia đình thật. Nếu chưa chắc món nào thuộc nhóm nào, cứ giữ nguyên và hỏi người am hiểu trước.
Đồ đồng không nên mua bán tự do
Có những nhóm đồ đồng mà câu hỏi đầu tiên không phải là giá bao nhiêu mà là có được mua bán hay không. Với các nhóm dưới đây, bạn nên dừng lại và hỏi cơ quan có thẩm quyền trước.
- Hiện vật khảo cổ như trống đồng, thạp đồng, vũ khí đồng cổ: thường thuộc diện cổ vật, có thể là di vật khảo cổ, việc sở hữu và chuyển nhượng có quy định chặt.
- Đồ đồng thờ có nguồn gốc từ đình, chùa, miếu, nhà thờ họ: thuộc sở hữu chung của cộng đồng hoặc dòng họ, không phải của cá nhân đang giữ.
- Đồ đồng có thể từ 100 năm tuổi trở lên, có giá trị lịch sử, văn hoá: có thể là cổ vật theo Luật Di sản văn hoá, việc đăng ký, mua bán, mang ra nước ngoài theo quy định riêng.
- Đồ đồng được rao kèm lời "mới đào được", "vớt được": rủi ro pháp lý và rủi ro đồ giả cùng lúc, người mua có thể mất cả tiền lẫn hiện vật.
Với những trường hợp này, nơi nên hỏi là Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh. Nếu đồ thuộc gia đình bạn và đang có tranh chấp giữa các thành viên, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi bán hay chuyển đi bất cứ món nào.
Trước khi bán một món đồ đồng cũ
Trình tự dưới đây giúp bạn biết món đồ đang ở sàn nào trước khi nghe người mua trả giá.
- Lau bụi nhẹ, không đánh bóng. Chụp ảnh các mặt, phần đáy, phần bên trong nếu nhìn được, và cận các chi tiết hoa văn.
- Cân và đo. Ghi lại để biết mức sàn kim loại, nhưng không dùng con số đó làm giá chào.
- Ghi tình trạng: chỗ móp, nứt, gãy, chỗ đã hàn, phần bị thay, phần thiếu so với bộ.
- Ghi nguồn gốc gia đình biết được, ảnh cũ có món đồ nếu có.
- Hỏi hai nơi độc lập: một người am hiểu đồ đồng sưu tầm và một nơi chỉ tính theo kim loại. Khoảng cách giữa hai con số cho bạn biết món đồ có giá trị sưu tầm tới đâu.
- Nếu món đồ có thể là cổ vật hoặc gốc từ nơi thờ tự chung, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước.
Khi hai con số gần nhau, món đồ nhiều khả năng chỉ có giá trị kim loại và giá trị sử dụng. Khi người sưu tầm trả cao hơn hẳn giá cân, bạn mới nên dành thời gian tìm thêm người mua am hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Đồ đồng cũ càng nặng có phải càng đắt không?
Không. Cân nặng chỉ cho biết lượng kim loại, tức mức sàn giá. Món nhỏ nhẹ nhưng chạm khéo, có tuổi và nguyên vẹn có thể được người sưu tầm trả cao hơn nhiều so với món to nặng đúc thô.
Có nên đánh bóng đồ đồng cũ trước khi bán không?
Không nên nếu món đồ có thể có giá trị sưu tầm. Đánh bóng lấy đi lớp bề mặt hình thành qua thời gian, thứ người sưu tầm coi trọng, và không phục hồi được. Chỉ lau bụi nhẹ bằng khăn mềm khô.
Người thu mua phế liệu trả giá có phản ánh giá trị món đồ không?
Chỉ phản ánh giá kim loại. Họ tính theo cân và loại đồng, không tính tay nghề hay niên đại. Nếu nghi món đồ có giá trị hơn, hỏi thêm người am hiểu đồ sưu tầm trước khi bán.
Bộ đồ thờ bằng đồng thiếu một chiếc chân nến có mất giá nhiều không?
Thường mất đáng kể so với bộ đủ, vì bộ cùng tay thợ, cùng thời được đánh giá như một tổng thể. Món lẻ vẫn có giá trị riêng. Ghép một chiếc chân nến khác vào thường không bù lại được phần giá đã mất.
Đồ đồng được rao là đồ khảo cổ có nên mua không?
Không nên. Hiện vật khảo cổ có quy định chặt về sở hữu và chuyển nhượng, người mua có thể gặp rủi ro pháp lý và rủi ro đồ giả cùng lúc. Nếu cần tìm hiểu, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh.
Đồ đồng bị sơn nhũ vàng có gỡ lớp sơn được không?
Có thể, nhưng tốn công và hiếm khi trả lại bề mặt như cũ. Việc này nên để người làm bảo quản hiện vật xử lý; tự cạo hay dùng dung môi mạnh dễ làm hỏng thêm.