QuyGia.comQuý Giá
Tranh, sách cũ và đồ giấy

Bản thảo, thư tay, nhật ký cũ: giá trị nằm ở đâu và quyền tác giả khi đem bán

Bản thảo có vết sửa, thư tay giữa hai người có tên tuổi, nhật ký của người thường được đánh giá thế nào; vì sao giữ lá thư không đồng nghĩa với quyền công bố.

Bundle of faded envelopes tied with ribbon beside an open notebook with blurred ink pages on a teak desk in a Thai Nguyen house, reading glasses, late afternoon light, nobody in frame

Bản thảo, thư tay và nhật ký cũ có giá trị khi chúng gắn với một người, một tác phẩm hay một sự kiện mà người khác quan tâm, và khi nội dung cho biết điều không có trong các nguồn đã in. Bản thảo có vết sửa của tác giả, thư trao đổi giữa hai người có tên tuổi, nhật ký ghi lại một quãng đời cụ thể là những thứ thư viện, nhà nghiên cứu và người sưu tầm bút tích tìm. Thư từ, sổ tay của người bình thường chủ yếu có giá trị với gia đình và với nghiên cứu xã hội.

Điều quan trọng không kém là giấy viết tay mang hai lớp quyền khác nhau: quyền sở hữu tờ giấy và quyền đối với nội dung viết trên đó. Người giữ lá thư chưa chắc có quyền công bố nó. Bài này giải thích các yếu tố tạo giá trị, nguyên tắc quyền tác giả và đời tư theo pháp luật Việt Nam, và cách lập danh mục cho giấy tờ viết tay của người thân đã mất.

Ba nhóm giấy viết tay và câu hỏi riêng của từng nhóm

Bản thảo. Bản viết tay hay bản đánh máy có sửa chữa của một tác phẩm: thơ, truyện, nghiên cứu, bài báo, bản nhạc. Câu hỏi là tác phẩm đó quan trọng tới đâu, bản thảo này ở giai đoạn nào, có khác bản đã in không.

Thư từ. Thư gửi giữa các cá nhân. Câu hỏi là ai viết, ai nhận, viết khi nào, nói về điều gì, và còn những lá thư khác trong cùng cuộc trao đổi không.

Nhật ký, sổ tay. Ghi chép riêng theo ngày, sổ ghi công việc, sổ ghi chép nghề, sổ chi tiêu. Câu hỏi là người viết là ai, quãng thời gian nào, nội dung có ghi lại điều gì đáng chú ý cho người ngoài gia đình.

Giá trị tư liệu và giá trị thị trường. Với cả ba nhóm, giá trị tư liệu thường lớn hơn và rộng hơn giá trị thị trường. Rất nhiều bộ giấy viết tay có ý nghĩa với nghiên cứu nhưng không có người mua tư nhân; chúng phù hợp với thư viện, bảo tàng, viện nghiên cứu hơn là chợ đồ cũ.

Bản thảo: vết sửa chữa chính là giá trị

Với người nghiên cứu văn học hay âm nhạc, một bản thảo gạch xoá, thêm bớt cho thấy quá trình hình thành tác phẩm: câu nào tác giả viết lại nhiều lần, đoạn nào bị bỏ, tên nhân vật ban đầu là gì. Những thông tin này không có trong bản in. Vì thế bản thảo có nhiều vết sửa của chính tác giả thường được trọng hơn bản chép sạch.

Bản đánh máy có bút tích sửa của tác giả cũng là một dạng bản thảo đáng quý, nhất là khi nó là bản gửi nhà xuất bản hay toà soạn. Bản chép tay của người khác, bản đánh máy không có bút tích, thì chủ yếu là tư liệu tham khảo.

Bản thảo tác phẩm chưa từng in, hay còn gọi là di cảo khi tác giả đã mất, có thể có giá trị tư liệu rất lớn. Nhưng đây cũng là chỗ quyền tác giả cần được tôn trọng nhất: quyền công bố tác phẩm thuộc về tác giả hoặc người thừa kế quyền, không thuộc về người đang cầm tập giấy.

Điều gì làm một lá thư tay có giá trị

Không phải thư nào của người nổi tiếng cũng được trọng như nhau. Những yếu tố sau tạo khác biệt:

  • Người viết và người nhận: thư giữa hai người đều có tên tuổi, hoặc thư gửi cho người có liên hệ với một sự kiện, thường được quan tâm hơn thư gửi người vô danh.
  • Nội dung: thư bàn về tác phẩm, công việc, quan điểm, sự kiện có giá trị hơn thư hỏi thăm ngắn, thư cảm ơn theo mẫu.
  • Viết tay hay đánh máy: thư viết tay toàn bộ, có chữ ký, thường được ưa hơn thư đánh máy chỉ ký tên.
  • Ngày tháng và nơi viết: thư ghi rõ thời điểm, địa điểm dễ được xác định và đặt vào bối cảnh.
  • Phong bì đi kèm: phong bì có dấu bưu điện, địa chỉ người nhận giúp xác nhận hành trình của lá thư.
  • Chuỗi thư: một cuộc trao đổi nhiều lá, nhất là có cả thư đi lẫn thư về, có giá trị tư liệu vượt xa một lá đơn lẻ.

Tách một chuỗi thư ra bán lẻ cũng như tách một cuốn sổ: mất đi câu chuyện mà chỉ cả chuỗi mới kể được.

Nhật ký và sổ ghi chép của người bình thường

Nhật ký của một người không nổi tiếng hiếm khi có giá trị thị trường đáng kể, nhưng có thể có giá trị tư liệu bất ngờ. Một cuốn sổ ghi chép giá cả, mùa màng, thời tiết của một nông hộ qua nhiều năm; nhật ký của người đi làm ăn xa; sổ tay của người thợ ghi công thức, kích thước, đơn hàng; những trang này ghi lại đời sống thường ngày mà ít nguồn nào giữ được.

Người nghiên cứu lịch sử xã hội, kinh tế địa phương, nghề thủ công là những người có thể quan tâm. Thư viện, bảo tàng địa phương, các dự án lưu giữ ký ức cộng đồng đôi khi nhận hiến tặng hoặc chụp lại để lưu trữ.

Nhưng nhật ký là thứ riêng tư nhất. Trong đó có thể có tên, chuyện của người còn sống, những điều người viết không muốn ai biết. Trước khi đưa cho người ngoài đọc, hãy tự đọc trước và cân nhắc với gia đình. Nếu chuyển cho thư viện hay viện nghiên cứu, có thể đặt điều kiện hạn chế truy cập trong một thời gian; hãy hỏi rõ nơi nhận có chấp nhận điều kiện đó không.

Đọc được mới đánh giá được: chữ cũ, chính tả cũ, ngôn ngữ khác

Rất nhiều giấy viết tay trong các gia đình Việt không dễ đọc với thế hệ hôm nay. Có tập viết bằng chữ Hán hay chữ Nôm, có thư viết bằng tiếng Pháp, có trang viết chữ quốc ngữ thời đầu với chính tả và cách dùng từ khác bây giờ, có nét chữ nghiêng, nối, viết tắt theo thói quen riêng của người viết. Trước khi biết nội dung, mọi đánh giá về giá trị chỉ là phỏng đoán.

Việc đầu tiên nên làm là nhờ người đọc được, chép lại toàn văn và dịch nếu cần. Bản chép này tự nó có giá trị: nó giúp gia đình hiểu tổ tiên mình, giúp người nghiên cứu dùng được tư liệu mà không phải cầm vào bản gốc, và giảm số lần bản gốc bị lật mở.

Khi nhờ người ngoài đọc, nhất là nhật ký và thư riêng, hãy thoả thuận trước rằng nội dung chỉ dùng để chép giúp gia đình, không được chia sẻ. Nếu nhờ công cụ đọc chữ tự động trên ảnh chụp, hãy che những phần có thông tin cá nhân của người còn sống trước khi tải ảnh lên.

Hai lớp quyền: tờ giấy và nội dung trên tờ giấy

Người nhận lá thư thường là chủ sở hữu tờ giấy: được giữ, cất, tặng, bán lại nó như một vật thể. Nhưng nội dung lá thư là sản phẩm sáng tạo của người viết. Theo nguyên tắc của Luật Sở hữu trí tuệ, thư từ, nhật ký, bản thảo có thể là tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả, và quyền tác giả thuộc người viết hoặc người thừa kế quyền của họ trong thời hạn bảo hộ, không thuộc người đang cầm tờ giấy.

Ngoài quyền tác giả còn có quyền về đời sống riêng tư và bí mật thư tín mà Hiến pháp và Bộ luật Dân sự bảo vệ. Công bố nội dung thư từ, nhật ký có liên quan đến đời tư của người khác, kể cả người đã mất, có thể ảnh hưởng tới danh dự của họ và gia đình họ.

Thời hạn bảo hộ, ai là người thừa kế quyền và những trường hợp được trích dẫn hợp lý cho nghiên cứu cần đối chiếu văn bản hiện hành. Khi có ý định công bố hay bán nội dung một bộ thư từ, di cảo, hoặc khi gia đình người viết phản đối, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.

Được làm gì với lá thư mình đang giữ

Bảng sau tóm tắt nguyên tắc chung cho các tình huống hay gặp. Mỗi trường hợp cụ thể có thể khác, nhất là khi người viết còn sống.

Việc định làmNguyên tắc chungLưu ý
Cất giữ, tặng lại người thânthuộc quyền chủ sở hữu tờ giấynên ghi chú nguồn gốc cho người nhận
Bán lại lá thư như một vật thểchủ sở hữu tờ giấy thường được làmkhông kèm theo quyền công bố, in lại nội dung
Chụp ảnh đăng lên mạng xã hộilà hình thức công bố nội dungcần cân nhắc quyền tác giả và đời tư; nên xin phép
In thành sách, đưa vào triển lãm thương mạicần sự đồng ý của người giữ quyền tác giảxác định người thừa kế quyền trước
Trích dẫn ngắn trong nghiên cứuluật có quy định về trích dẫn hợp lýghi rõ nguồn, không làm sai lệch ý
Hiến tặng thư viện, bảo tàngchuyển quyền sở hữu tờ giấythoả thuận rõ việc cho xem, cho chụp, cho công bố

Chỗ nào bảng ghi "thường được" hay "cần cân nhắc" là chỗ bạn nên hỏi người có chuyên môn với trường hợp cụ thể, không suy diễn từ bảng.

Lập danh mục giấy tờ viết tay của người thân đã mất

Khi dọn đồ của người thân, giấy viết tay thường bị chia tản hoặc bỏ đi trước khi ai kịp đọc. Trình tự sau giúp giữ lại những gì đáng giữ:

  1. Gom mọi giấy viết tay vào một chỗ khô ráo, giữ nguyên thứ tự và các xấp, các dây buộc như lúc tìm thấy.
  2. Chụp ảnh từng xấp trước khi tháo, rồi chụp từng tờ, kể cả phong bì và mặt sau.
  3. Lập bảng: loại giấy, người viết, người nhận, ngày tháng, nội dung tóm tắt một dòng, tình trạng.
  4. Đọc trước khi chia cho anh chị em, đánh dấu phần riêng tư cần bàn với cả nhà.
  5. Thống nhất bằng văn bản giữa những người thừa kế: ai giữ bản gốc, ai giữ bản chụp, có cho công bố hay hiến tặng không.
  6. Với phần có giá trị tư liệu, hỏi thư viện, viện nghiên cứu hoặc bảo tàng phù hợp về khả năng tiếp nhận hay chụp lưu.

Nếu các thành viên trong gia đình không thống nhất được về việc giữ, bán hay công bố giấy tờ của người đã mất, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ai đó tự quyết.

Câu hỏi thường gặp

Lá thư người nổi tiếng gửi ông bà có bán được không?

Gia đình thường có quyền sở hữu lá thư và có thể chuyển nhượng nó như một vật thể. Tuy vậy quyền công bố nội dung vẫn thuộc người viết hoặc người thừa kế quyền. Ngoài ra nên cân nhắc ý kiến các thành viên khác trong gia đình và những thông tin riêng tư trong thư.

Bản thảo chưa in của người thân đã mất có được tự xuất bản không?

Việc xuất bản liên quan đến quyền công bố và các quyền tài sản thuộc quyền tác giả, nên cần xác định ai là người thừa kế quyền tác giả và có sự đồng thuận của họ. Nếu có nhiều người thừa kế, nên thống nhất bằng văn bản. Trường hợp phức tạp nên hỏi luật sư.

Thư tay đánh máy có giá trị bằng thư viết tay không?

Thường thấp hơn, vì thư viết tay mang bút tích của người viết từ đầu đến cuối. Thư đánh máy có chữ ký tay và nội dung quan trọng vẫn có giá trị tư liệu, nhất là khi có sửa chữa bằng tay. Nội dung và người viết vẫn là yếu tố quyết định.

Nhật ký của ông có nên cho thư viện không?

Nếu nhật ký ghi lại nhiều điều về đời sống, nghề nghiệp, địa phương, thư viện hoặc viện nghiên cứu có thể quan tâm. Trước khi trao, gia đình nên đọc lại, bàn về phần riêng tư và hỏi nơi nhận có cho đặt điều kiện hạn chế truy cập không.

Có nên tách thư ra khỏi phong bì để dễ xem không?

Có thể lấy thư ra để đọc và chụp, nhưng nên cất lại thư cùng đúng phong bì của nó, hoặc ghi chú rõ thư nào thuộc phong bì nào. Phong bì có dấu bưu điện, địa chỉ là một phần thông tin của lá thư, tách rời và lẫn lộn là mất dữ kiện.

Giấy viết tay bằng bút bi cũ bị phai thì giữ thế nào?

Mực bút bi và mực tím xưa dễ phai dưới ánh sáng và loang khi gặp ẩm. Hãy chụp hoặc quét càng sớm càng tốt, cất bản gốc trong bìa không axit, nơi tối và khô. Không tô lại nét chữ mờ, vì việc đó làm mất tính nguyên gốc của bút tích.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138