Đồ giấy in hàng loạt như báo, tạp chí, áp phích, nhãn hàng có giá trị sưu tầm khi chúng sống sót ít hơn nhiều so với số đã in, ghi lại được một thời qua thiết kế và nội dung, và còn ở tình trạng tốt. Nghịch lý của đồ giấy là in càng nhiều, người ta càng vứt đi nhiều, nên thứ từng có mặt khắp nơi lại có thể trở nên khó tìm sau vài chục năm.
Không phải tờ báo cũ nào cũng đáng giữ. Bài này chỉ ra số báo, tạp chí nào được tìm, vì sao áp phích bản phát hành khác bản in lại, vì sao nhãn hàng chưa dùng được trọng hơn nhãn đã bóc, và những giấy tờ nào không nên đem bán vì chứa thông tin cá nhân. Tem, bưu thiếp, tiền giấy thuộc một nhóm riêng nên không bàn ở đây.
Đồ giấy phù du: in nhiều mà vẫn hiếm
Giới sưu tầm gọi chung báo, tạp chí, tờ rơi, áp phích, nhãn hàng, bao bì, vé, thực đơn, chương trình biểu diễn là đồ giấy phù du, vì chúng được làm ra để dùng một lần rồi bỏ. Chính vì không ai nghĩ sẽ giữ, rất ít bản đi qua được nhiều năm. Bản còn lại thường nằm trong một chiếc hộp quên ở góc nhà, kẹp trong sách, dán lên tường rồi bị dán đè.
Giá trị của chúng đến từ việc ghi lại đời sống thường ngày mà sử sách ít khi chép: người ta quảng cáo gì, ăn uống thế nào, đi xem phim gì, đọc tin gì vào sáng mồng Một Tết. Với người nghiên cứu văn hoá, thiết kế, quảng cáo, đây là tư liệu sống. Với người sưu tầm, đó là những mảnh của một thời mà họ muốn nắm trong tay.
Nhưng vì số lượng in lớn, nếu một loại đồ giấy được nhiều gia đình giữ lại, nó sẽ không hiếm. Ví dụ, những số báo về một sự kiện lớn thường được nhiều người cất làm kỷ niệm, nên trên thị trường không khan hiếm như người giữ tưởng. Đồ giấy thật sự hiếm thường là thứ không ai nghĩ đến chuyện giữ.
Báo cũ: những số nào được tìm
Số ra mắt. Số đầu tiên của một tờ báo, nhất là tờ báo về sau có tên tuổi, thường được người sưu tầm báo chí tìm. Số ra mắt của tờ báo chỉ tồn tại ngắn ngủi cũng có sức hút riêng.
Báo Tết, giai phẩm xuân. Những số đặc biệt ra dịp Tết thường in đẹp hơn, bìa do hoạ sĩ vẽ, có bài của nhiều cây bút. Đây là nhóm được quan tâm lâu năm trong giới sưu tầm báo chí Việt.
Số có bài đăng lần đầu của một tác phẩm hay một tác giả. Truyện ngắn, bài thơ, truyện dài kỳ về sau trở nên nổi tiếng mà lần đầu xuất hiện trên một tờ báo, khiến số báo đó có giá trị văn học sử.
Số về sự kiện lớn. Có giá trị tư liệu, nhưng như đã nói, thường được nhiều người cất nên không khan hiếm. Tình trạng tốt và trọn tờ mới tạo khác biệt.
Trọn bộ, trọn năm. Một năm báo đóng tập, một tờ báo từ số đầu đến số cuối, là thứ thư viện và người nghiên cứu cần. Giá trị của bộ đủ vượt xa tổng các số lẻ.
Tạp chí, truyện tranh tuần và báo thiếu nhi
Tạp chí cũ được tìm vì bìa, vì minh hoạ, vì quảng cáo bên trong và vì những bài viết của một thời. Bìa do hoạ sĩ có tên tuổi vẽ, minh hoạ đẹp, cách dàn trang đặc trưng làm tạp chí thành một sản phẩm đồ hoạ đáng sưu tầm. Trang quảng cáo cũ, với kiểu chữ, kiểu vẽ và những sản phẩm đã biến mất, cũng là tư liệu được người làm thiết kế và nghiên cứu văn hoá quan tâm.
Báo thiếu nhi, truyện tranh phát hành theo tuần có một nhóm người sưu tầm đặc biệt: những người từng đọc chúng khi còn nhỏ. Sức hút ở đây chủ yếu là hoài niệm, nên nó gắn với thế hệ người mua. Khi thế hệ ấy có điều kiện, nhu cầu tăng; khi họ thôi sưu tầm, nhu cầu có thể giảm. Đây là ví dụ rõ về yếu tố trào lưu trong giá trị đồ giấy.
Với tạp chí và truyện tranh tuần, tình trạng là yếu tố quyết định. Trẻ con đọc đi đọc lại, gấp góc, tô màu, cắt hình; bản còn nguyên, chưa bị cắt, đủ tờ phụ bản hay quà tặng kèm hiếm hơn nhiều so với bản đã qua tay nhiều người.
Áp phích phim và áp phích quảng cáo
Áp phích phim là một mảng được sưu tầm rộng rãi trên thế giới và ở Việt Nam cũng có người theo. Giá trị lớn nhất thuộc về bản phát hành đương thời, tức áp phích được in để dán ở rạp vào lúc phim ra mắt. Bản in lại sau này, kể cả in đẹp, thuộc một tầng khác. Phim càng được nhớ tới, áp phích bản phát hành càng được tìm; thiết kế đẹp, do hoạ sĩ có tên tuổi vẽ, cũng là điểm cộng.
Áp phích vốn được gấp để gửi tới rạp, nên nếp gấp gọn theo đúng kiểu gấp ban đầu thường được chấp nhận. Rách mép, lỗ ghim, vết keo dán tường, phai màu do treo nắng là những điểm trừ. Áp phích từng dán lên tường rồi được bóc ra thường hỏng nặng, nên bản chưa từng dán, còn trong kho rạp hay nhà phân phối, là bản được quý nhất.
Áp phích quảng cáo hàng hoá, du lịch, sự kiện văn hoá thời trước cũng được sưu tầm vì giá trị đồ hoạ. Khi đánh giá, hãy hỏi cùng những câu như với áp phích phim: bản in đương thời hay in lại, thiết kế có đặc sắc không, còn nguyên khổ không.
Chương trình biểu diễn, thực đơn, thiệp mời và giấy in theo dịp
Một nhóm đồ giấy khác thường bị bỏ qua là những thứ in cho một dịp duy nhất: tờ chương trình của một đêm diễn, thực đơn của một tiệc cưới hay một nhà hàng đã đóng cửa, thiệp mời khai trương, giấy mời hội nghị, tờ giới thiệu triển lãm. Chúng được in số lượng nhỏ, phát tại chỗ và hầu như bị vứt ngay sau buổi đó.
Giá trị của chúng tăng mạnh khi gắn với một sự kiện hay một con người được nhớ tới: tờ chương trình buổi diễn đầu tiên của một nghệ sĩ, giấy mời triển lãm đầu tay của một hoạ sĩ, thực đơn của một nhà hàng nổi tiếng một thời. Nếu trên đó còn chữ ký của người biểu diễn hay ghi chú của người tham dự, nó trở thành một mảnh tư liệu nhỏ mà khó nơi nào còn giữ.
Với những tờ in theo dịp của gia đình như thiệp cưới, giấy báo tang, thiệp mừng thọ, giá trị chủ yếu là kỷ niệm và tư liệu gia phả. Chúng hợp để giữ lại cùng hồ sơ dòng họ hơn là đem ra thị trường.
Nhãn hàng, bao bì và giấy in quảng cáo
Nhãn chai, hộp bánh, bao trà, giấy gói, nhãn diêm, lịch quảng cáo của các cửa hiệu xưa là mảng nhỏ nhưng có người theo đuổi. Bảng sau tóm tắt điều làm chúng được tìm hay không.
| Loại | Được tìm khi | Ít được tìm khi |
|---|---|---|
| Nhãn chai, nhãn hộp | chưa dùng, còn nguyên tờ, thương hiệu đã biến mất, thiết kế đẹp | đã bóc từ chai, rách, dính keo |
| Bao bì giấy, hộp giấy | còn nguyên hình khối, màu tươi, của cửa hiệu có tên trong ký ức một vùng | bị ép dẹt, rách, mất mảng in |
| Lịch quảng cáo cửa hiệu | còn đủ tờ, tranh minh hoạ đẹp, ghi rõ hiệu và địa chỉ | chỉ còn tờ bìa, bị xé bớt |
| Tờ rơi, tờ gấp | ghi lại sản phẩm, dịch vụ, sự kiện của một thời, in đẹp | in mờ, không rõ năm và nơi |
| Giấy gói, túi giấy của cửa hiệu | còn phẳng, chưa dùng, in tên hiệu cũ | nhàu, bẩn, rách |
Điểm chung là bản chưa dùng hơn bản đã dùng, bản nguyên tờ hơn bản bị cắt, và thương hiệu đã không còn thường được nhớ nhung hơn thương hiệu vẫn đang bán.
Giấy tờ có thông tin cá nhân: không nên đem bán
Trong đống giấy cũ dọn từ nhà ông bà, nhiều khi lẫn cả giấy khai sinh, học bạ, giấy tờ đất, sổ hộ khẩu cũ, hồ sơ công việc, đơn từ. Những giấy tờ này có thể chứa thông tin của người còn sống: tên, ngày sinh, quê quán, số giấy tờ, địa chỉ. Đăng ảnh hay bán chúng như đồ sưu tầm có thể vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và làm tổn thương người trong giấy tờ.
Nguyên tắc an toàn là: giấy tờ hành chính của người trong gia đình thì giữ lại hoặc tiêu huỷ cẩn thận, không bán. Nếu cần chụp làm tư liệu, hãy che thông tin định danh. Giấy tờ có dấu hiệu là tài liệu của cơ quan, tổ chức có thể thuộc diện tài liệu lưu trữ; trường hợp đó nên hỏi cơ quan lưu trữ hoặc Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi làm gì.
Với những giấy tờ còn liên quan đến quyền lợi, như giấy tờ đất, giấy tờ thừa kế, hãy giữ nguyên và hỏi người có chuyên môn. Khi có tranh chấp, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Cất giữ đồ giấy cũ để không mất giá
Đồ giấy in hàng loạt thường dùng giấy rẻ, axit cao, nên hỏng nhanh hơn sách hay tranh. Vài bước đơn giản:
- Tách báo, giấy in rẻ khỏi giấy tốt và ảnh; axit trong giấy báo có thể làm ố cả những thứ nằm cạnh.
- Đặt phẳng trong bìa giấy không axit hoặc túi nhựa chuyên dùng cho lưu trữ, không dùng túi nhựa thường.
- Không gấp thêm nếp mới, không cuộn chặt áp phích; nếu phải cuộn, cuộn lỏng quanh ống lớn với mặt in quay ra ngoài.
- Gỡ ghim, kẹp kim loại đã gỉ, nhưng không cố bóc băng dính cũ.
- Để nơi khô, mát, tối, tránh sát tường ngoài và mái tôn nóng.
- Lập danh sách theo loại, ghi năm, nơi in, tình trạng; chụp ảnh từng món.
Một chiếc hộp đúng cách và một danh sách rõ ràng làm cho bộ đồ giấy của bạn có giá trị hơn với bất kỳ ai sẽ tiếp nhận nó, kể cả con cháu trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Báo cũ in tin về một sự kiện lớn có đáng tiền không?
Thường có giá trị kỷ niệm và tư liệu nhiều hơn giá trị thị trường, vì rất nhiều gia đình đã giữ lại đúng số báo đó. Bản còn nguyên tờ, không ố, không rách sẽ được ưa hơn. Đừng kỳ vọng cao chỉ vì sự kiện nổi tiếng.
Áp phích phim in lại có giá trị không?
Có giá trị trang trí, nhưng không được người sưu tầm coi như áp phích bản phát hành. Khi bán, cần ghi rõ là bản in lại. Việc phân biệt bản phát hành và bản in lại cần người có kinh nghiệm xem trực tiếp, không nên chỉ dựa vào lời người bán.
Nhãn hàng cũ đã bóc từ chai có ai mua không?
Có người sưu tầm nhãn đã dùng, nhất là nhãn hiếm, nhưng giá trị thường thấp hơn nhiều so với nhãn chưa dùng còn nguyên tờ. Nhãn bóc ra còn dính keo, rách mép hay mất chữ thì phần lớn chỉ có giá trị tư liệu cho người nghiên cứu thiết kế.
Có nên đóng tập những tờ báo cũ cho gọn không?
Không nên tự đóng tập bằng ghim hay keo. Đóng sai cách làm rách, ố và khó tháo ra sau này. Nếu muốn giữ gọn, hãy xếp phẳng theo thứ tự trong hộp không axit, kẹp giấy ngăn giữa các số, và ghi danh sách bên ngoài hộp.
Truyện tranh tuần thời nhỏ có thể bán được không?
Có thể, nhất là với những bộ được một thế hệ nhớ tới và bản còn tốt, chưa bị cắt hay tô vẽ. Giá trị phụ thuộc nhiều vào nhu cầu của nhóm người từng đọc, nên dao động theo thời gian. Trọn bộ hay trọn năm thường dễ tìm người hơn số lẻ.
Giấy tờ hành chính cũ của người đã mất có được bán làm đồ sưu tầm không?
Nên rất thận trọng. Giấy tờ đó có thể chứa thông tin của người còn sống như con cháu, vợ chồng, và có thể còn giá trị pháp lý. Cách an toàn là giữ lại trong gia đình, hoặc che thông tin định danh nếu chỉ chia sẻ hình ảnh làm tư liệu.