Chất liệu ảnh hưởng tới giá trị tranh theo ba đường: công sức và độ khó để làm ra, độ bền qua thời gian, và việc đó có phải chất liệu sở trường của người vẽ hay không. Ở thị trường tranh Việt, sơn mài và sơn dầu thường được đặt ở tầng trên, lụa và tranh trên giấy tuỳ người vẽ, nhưng thứ bậc này đảo lộn ngay khi một hoạ sĩ nổi tiếng chính nhờ lụa hay màu bột.
Khổ tranh thì đơn giản hơn nhưng hay bị hiểu sai: lớn hơn thường được đánh giá cao hơn, nhưng không tăng theo diện tích, và quá lớn lại thu hẹp số người mua. Bài này đi qua từng chất liệu dưới góc giá trị, cách khổ tranh tác động, rồi hướng dẫn ghi chất liệu, kích thước vào hồ sơ cho đúng. Bài không bàn cách nhận biết lụa thật, sơn ta thật hay tranh làm cũ.
Vì sao chất liệu là một phần của giá trị
Người mua tranh không chỉ trả cho hình ảnh mà còn trả cho cách hình ảnh ấy được làm ra. Một bức sơn mài truyền thống đòi hỏi nhiều lớp sơn, nhiều lần mài, thời gian chờ khô dài, và một tay nghề không học nhanh được. Một bức màu nước có thể được vẽ trong một buổi. Công sức không quyết định tất cả, nhưng nó ảnh hưởng tới số lượng tác phẩm một người làm ra trong đời, và số lượng lại liên quan tới độ hiếm.
Chất liệu còn quyết định bức tranh sống được bao lâu và cần chăm sóc thế nào. Người mua có hiểu biết sẽ tính trước chi phí giữ gìn, rủi ro hư hỏng và khả năng phục chế. Một chất liệu bền, ít đòi hỏi, dễ được tin hơn khi người mua nghĩ tới việc giữ lâu dài.
Cuối cùng, chất liệu gắn với hình ảnh của người vẽ. Khi người ta nghĩ tới một hoạ sĩ, họ thường nghĩ tới cả chất liệu đi kèm. Tranh đúng chất liệu ấy được coi là "đúng chất", còn tranh bằng chất liệu khác thì là một mảng phụ, có khi thú vị nhưng ít người tìm hơn.
Từng chất liệu nhìn từ góc giá trị
Bảng sau nói về xu hướng chung trên thị trường tranh cũ. Mỗi hoạ sĩ, mỗi bức tranh có thể là ngoại lệ.
| Chất liệu | Điểm cộng trong mắt người mua | Điểm cần tính tới |
|---|---|---|
| Sơn mài | công phu, gắn với truyền thống mỹ thuật Việt, ít người làm đến nơi | nặng, sợ va đập, nứt cốt vóc, bong lớp sơn nếu giữ sai độ ẩm |
| Sơn dầu | bền nếu giữ đúng, quen thuộc với người mua cả trong và ngoài nước | rạn lớp màu, lớp phủ ngả vàng, toan chùng hoặc rách |
| Lụa | mềm mại, đặc trưng của một dòng tranh Việt | lụa giòn, ố, rách theo thời gian; nhạy với ánh sáng và độ ẩm |
| Màu bột, bột màu trên giấy | nhiều hoạ sĩ để lại tác phẩm đẹp bằng chất liệu này | giấy ố, mốc, giòn; màu dễ bong khi bị gập |
| Màu nước | tươi, nhẹ, khổ thường vừa phải | phai nhanh dưới ánh nắng, khó phục chế |
| Chì, than, mực | trực tiếp, thấy rõ tay nghề | dễ nhoè, thường được coi là tác phẩm phụ |
| Đồ hoạ in tay (khắc gỗ, khắc kim loại, in đá) | giá trị nằm ở bản in do tay hoạ sĩ in và ký, số bản có hạn | là bản nhân, cần biết lượt in và số bản |
Bảng không phải thang xếp hạng. Một bức màu bột đẹp, tiêu biểu, còn tốt của người vẽ chuyên màu bột có thể được trọng hơn một bức sơn dầu vụng của chính người đó.
Chất liệu sở trường của từng người vẽ
Quy tắc dễ nhớ nhất là: tranh làm bằng chất liệu đã làm nên tên tuổi người vẽ thường được đánh giá cao nhất trong số tác phẩm của người ấy. Một hoạ sĩ được biết đến qua tranh lụa thì những bức lụa đẹp của họ là nhóm người sưu tầm tìm nhiều; các bức sơn dầu thử nghiệm của cùng người đó có thể chỉ hấp dẫn một số ít người sưu tầm chuyên sâu.
Quy tắc này giải thích vì sao bạn không nên so tranh lụa của một người với tranh sơn dầu của người khác chỉ vì cùng khổ. Mỗi chất liệu, mỗi người vẽ có một nhóm so sánh riêng. Khi đi tìm giá tham khảo, hãy lọc theo cả tên người vẽ lẫn chất liệu; bỏ qua lớp lọc thứ hai là cách nhanh nhất để có một con số sai lệch.
Cũng có những người vẽ thành thạo nhiều chất liệu và được trọng ở cả nhiều mảng. Khi đó độ tiêu biểu của từng bức, tình trạng và hồ sơ quay lại làm yếu tố phân định.
Độ bền tính vào giá trị như thế nào
Tình trạng hiện tại quan trọng hơn chất liệu trên lý thuyết. Một bức sơn mài đã nứt cốt và bong mảng lớn có thể bị đánh giá thấp hơn một bức màu nước còn tươi. Người mua nhìn thứ trước mắt, không nhìn thứ hạng của chất liệu.
Chất liệu nhạy cảm đẩy người mua về phía thận trọng. Lụa và giấy dễ hỏng hơn khi chuyển nhà, khi gặp mùa nồm, khi treo chỗ có nắng. Người mua tính vào đó chi phí khung kính phù hợp, chỗ treo và sự chăm sóc lâu dài.
Dấu vết sửa chữa làm thay đổi đánh giá. Sơn mài được mài lại, lụa được bồi lại, sơn dầu được vẽ đè lên chỗ bong là những can thiệp phổ biến. Sửa đúng cách bởi người có nghề thì có thể chấp nhận được, sửa vụng thì giá trị giảm nhiều. Chi tiết về tác động của sửa chữa nằm ở một chủ đề riêng về tình trạng.
Cách giữ trong nhà quyết định giá trị mai sau. Giữ tranh tránh nắng trực tiếp, tránh tường ẩm, tránh treo trên bếp hay cạnh điều hoà thổi thẳng là cách rẻ nhất để giữ giá trị. Không có lớp phục chế nào tốt bằng việc không để tranh hỏng.
Khổ tranh: lớn hơn chưa chắc đã giá trị hơn
Trong cùng một người vẽ, cùng chất liệu, cùng giai đoạn, bức lớn thường được đánh giá cao hơn bức nhỏ, vì nó đòi nhiều công hơn, thể hiện được nhiều hơn và tạo ấn tượng mạnh hơn khi treo. Nhưng giá trị không tăng theo diện tích. Gấp đôi diện tích hiếm khi đồng nghĩa với gấp đôi giá trị; phần chênh thường thu hẹp dần khi tranh càng lớn.
Ví dụ giả định: ba bức sơn dầu cùng một người, cùng giai đoạn. Bức nhỏ cỡ một trang báo, bức vừa treo được trên tường phòng khách căn hộ, bức rất lớn phủ gần hết một vách. Bức vừa thường là bức dễ bán nhất, vì hợp với nhiều không gian sống. Bức rất lớn có thể được đánh giá cao nhất nếu là tác phẩm quan trọng, nhưng nhóm người có chỗ treo và sẵn lòng mua nhỏ đi đáng kể, nên thời gian chờ bán thường dài hơn.
Tranh nhỏ cũng có chỗ đứng riêng. Với một số hoạ sĩ, những bức nhỏ được vẽ kỹ, tinh tế, là lựa chọn của người sưu tầm có không gian hẹp. Điều quan trọng là bức nhỏ đó có phải một tác phẩm hoàn chỉnh hay chỉ là bản nháp, và câu hỏi này đưa ta sang chủ đề ký hoạ, phác thảo.
Chất liệu và nhóm người mua trong nước, ngoài nước
Mỗi chất liệu có những nhóm người mua khác nhau, và điều này ảnh hưởng tới việc tranh dễ tìm được chủ mới hay không. Sơn mài và lụa gắn chặt với hình ảnh mỹ thuật Việt, nên thu hút cả người sưu tầm trong nước lẫn người nước ngoài quan tâm đến nghệ thuật Việt Nam. Sơn dầu là ngôn ngữ chung của hội hoạ thế giới, người mua ở đâu cũng quen, nhưng vì thế cũng phải so với một khối tác phẩm rất lớn.
Tranh trên giấy thường có nhóm người mua riêng, gồm người mới bắt đầu sưu tầm và người chuyên sưu tầm đồ hoạ, ký hoạ. Nhóm này nhỏ nhưng kén, đòi hỏi tình trạng giấy tốt và thông tin rõ ràng.
Một điểm thực tế cần nhớ: tranh sơn mài nặng, dễ vỡ cốt khi vận chuyển xa; tranh lụa và giấy cần đóng gói phẳng, chống ẩm. Chi phí và rủi ro vận chuyển là một phần người mua ở xa tính vào khi cân nhắc. Nếu tranh là đồ cũ có tuổi đời lớn và có khả năng thuộc diện cổ vật, việc mang ra nước ngoài còn phải tuân theo Luật Di sản văn hoá; trường hợp đó hãy hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi tính tới người mua ở xa.
Những hiểu lầm hay gặp về chất liệu
Khi nói chuyện với người giữ tranh, mấy niềm tin sau xuất hiện thường xuyên, và đều cần điều chỉnh:
- "Sơn mài thì cái nào cũng quý." Sơn mài công nghiệp, sơn mài làm nhanh bằng sơn tổng hợp cho khách du lịch là một thế giới khác với sơn mài của hoạ sĩ.
- "Tranh lụa cũ là tranh xưa." Tranh lụa vẫn được vẽ nhiều cho tới hôm nay; chất liệu không cho biết tuổi.
- "Sơn dầu đã rạn chứng tỏ tranh cổ." Rạn có thể do kỹ thuật, do khí hậu hay do bảo quản; nó không phải bằng chứng tuổi và cũng không làm tăng giá trị.
- "Tranh giấy thì không đáng gì." Nhiều tác phẩm quan trọng của mỹ thuật Việt được vẽ trên giấy trong những giai đoạn thiếu vật liệu.
- "Phủ thêm một lớp bóng cho đẹp." Phủ lớp mới lên tranh cũ có thể thay đổi màu vĩnh viễn và làm người mua nghi ngờ.
Phần nhận biết chất liệu thật hay chất liệu được làm giả, tranh mới làm cũ, là chuyện của người giám định; bài này chỉ nói chất liệu tác động tới giá trị ra sao khi đã biết rõ nó là gì.
Ghi chất liệu và khổ tranh vào hồ sơ cho đúng
Ghi sai chất liệu hay kích thước là lỗi nhỏ nhưng làm người mua mất lòng tin. Cách ghi gợi ý:
- Đo kích thước phần tranh, không tính khung và không tính phần giấy bồi xung quanh; ghi chiều cao trước, chiều rộng sau.
- Nếu tranh có viền giấy trắng hay lề lụa, ghi thêm kích thước tổng và nói rõ đâu là phần vẽ.
- Ghi chất liệu theo cách người trong nghề vẫn ghi: chất liệu trên nền gì, ví dụ màu bột trên giấy, sơn dầu trên toan, sơn mài trên vóc.
- Nếu không chắc, viết "có thể là" và để người có chuyên môn xác nhận sau, thay vì viết khẳng định.
- Chụp ảnh mặt sau, cạnh tranh và một góc cận để người xem từ xa thấy được nền và lớp chất liệu.
- Ghi chú khung: khung gốc hay khung thay sau, có kính hay không, kính thường hay kính chống tia cực tím.
Một dòng chất liệu và kích thước chính xác giúp người định giá tìm đúng nhóm so sánh ngay từ đầu, tiết kiệm thời gian cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài có luôn giá trị hơn tranh sơn dầu không?
Không. Sơn mài là chất liệu công phu và được trọng ở thị trường tranh Việt, nhưng giá trị luôn phụ thuộc người vẽ, độ tiêu biểu, tình trạng và hồ sơ. Một bức sơn dầu tiêu biểu của hoạ sĩ chuyên sơn dầu có thể được đánh giá cao hơn bức sơn mài thử nghiệm của chính người đó.
Tranh lụa bị ố vàng có còn giá trị không?
Vẫn có thể còn, tuỳ mức độ và vị trí vết ố. Ố nhẹ ở nền, không lấn vào phần hình chính, thường được chấp nhận như dấu thời gian. Ố loang vào mặt người, bị rách hoặc lụa giòn vụn thì giá trị giảm mạnh. Không nên tự giặt hay tẩy vì dễ làm hỏng thêm.
Tranh có khung to, kính dày có làm tăng giá trị không?
Gần như không, trừ khi khung là khung gốc có giá trị riêng hoặc do chính hoạ sĩ chọn. Người mua tranh trả cho tác phẩm. Khung tốt giúp bảo vệ tranh, nhưng khung mới, nặng, trang trí cầu kỳ đôi khi còn bị người mua thay ngay sau khi mua.
Có nên đo kích thước tranh tính cả khung không?
Không nên dùng kích thước có khung làm số chính. Người định giá và người mua so sánh tranh theo kích thước phần vẽ. Bạn có thể ghi thêm kích thước tổng có khung để tiện vận chuyển, nhưng nên tách riêng và ghi rõ hai con số là gì.
Tranh in đồ hoạ do hoạ sĩ tự in có được coi là tranh gốc không?
Đồ hoạ in tay như khắc gỗ, khắc kim loại, in đá do chính hoạ sĩ khắc và in, ký trên từng bản, thường được coi là tác phẩm gốc của loại hình đồ hoạ. Giá trị phụ thuộc số bản in, lượt in và tình trạng giấy. Bản in máy sao lại từ ảnh chụp tranh là chuyện khác hẳn.
Tranh vẽ trên giấy nên giữ thế nào để không mất giá?
Giữ trong khung có lớp đệm không axit, kính có chắn tia cực tím nếu treo, tránh nắng chiếu trực tiếp và tường ẩm. Nếu cất, đặt phẳng trong hộp hoặc kẹp giấy không axit, không cuộn chặt, không dán băng dính lên mặt tranh. Kiểm định kỳ vào mùa nồm.