Ba nhóm đồ kim loại hay gặp trong nhà xưa — đồ bạc, đồ thiếc và đồ pháp lam — có ba logic giá trị khác nhau. Đồ bạc luôn có một mức sàn là giá của chính kim loại bạc, nên câu hỏi là tay nghề đẩy nó vượt sàn bao xa. Đồ thiếc thì kim loại gần như không đáng kể, giá trị nằm hẳn ở dáng, tuổi và độ hiếm. Đồ pháp lam, tức men vẽ trên cốt đồng, sống nhờ tay nghề và tình trạng lớp men; mất men là mất phần lớn giá trị.
Bài này đi qua từng nhóm theo hướng định giá: cái gì tạo ra phần chênh so với giá kim loại, cái gì làm mất phần chênh đó, và những việc người giữ đồ nên tránh. Bài không bàn cách thử tuổi bạc hay phân biệt đồ thật với đồ làm theo kiểu cũ — đó là việc cần người có chuyên môn và dụng cụ.
Đồ bạc: giá kim loại là sàn, tay nghề là phần trên sàn
Một món đồ bạc có thể được tính theo hai cách. Cách thứ nhất là theo khối lượng và hàm lượng bạc, giống như người ta tính bạc nguyên liệu. Cách thứ hai là theo món, như một tác phẩm thủ công. Với đồ bạc trơn, ít chi tiết, làm hàng loạt, hai cách tính cho ra con số không cách xa nhau. Với đồ bạc chạm khắc tinh xảo, có tuổi, có kiểu dáng ít gặp, cách tính theo món có thể vượt xa giá kim loại.
Hàm lượng bạc là điều đầu tiên ảnh hưởng tới sàn giá. Đồ bạc cũ có thể là bạc có hàm lượng cao, bạc pha nhiều hợp kim, hoặc chỉ là kim loại khác được mạ bạc bên ngoài. Đồ mạ bạc gần như không có sàn kim loại đáng kể, giá trị hoàn toàn dựa vào dáng và tay nghề. Một số đồ bạc nước ngoài có dấu kiểm định ghi hàm lượng, nơi làm và năm; đồ bạc trong nước thời xưa thì ít khi có dấu như vậy. Việc xác định hàm lượng nên để tiệm kim hoàn hoặc người có thiết bị làm.
Phần giá trên sàn đến từ những gì thợ bạc thêm vào: chạm nổi, chạm thủng, đường viền, hình khối cân đối, bộ phận ghép khít. Những món như hộp trầu, hộp đựng vôi, khay, bát, đồ trang sức xưa có hoa văn tay thường được người sưu tầm nhìn bằng con mắt khác hẳn tiệm vàng bạc. Vì vậy, giống như đồ đồng, bạn nên hỏi hai nơi: một nơi tính theo kim loại và một người am hiểu đồ thủ công, rồi nhìn khoảng cách giữa hai con số.
Những điều làm đồ bạc mất phần giá trên sàn
Nấu chảy hoặc đổi lấy đồ mới. Đây là cách mất giá triệt để nhất: món đồ thủ công biến thành khối bạc nguyên liệu. Nhiều gia đình đã đổi hộp bạc, khay bạc cũ lấy trang sức mới theo giá kim loại mà không biết phần tay nghề có thể đáng hơn nhiều.
Đánh bóng quá tay. Lớp xỉn nhẹ trong các rãnh chạm làm nổi khối hoa văn. Đánh bóng mạnh bằng bột chà làm mòn đường chạm, mất chiều sâu, lâu dần làm mỏng cả món đồ.
Hàn vá, thay bộ phận. Đồ bạc móp méo được gò lại, nứt được hàn, quai gãy được thay. Sửa khéo, nói rõ thì người mua vẫn chấp nhận ở mức thấp hơn; sửa vụng làm lộ mối hàn thì món đồ mất nhiều giá trị.
Tách bộ. Bộ hộp trầu, bộ đồ ăn, bộ khay chén bạc nếu bị chia mỗi người một món thì phần giá của cả bộ biến mất, chỉ còn giá của từng món lẻ.
Đồ bạc nước ngoài và đồ bạc làm trong nước: hai cách người mua tiếp cận
Trong nhà người Việt có thể gặp hai nguồn đồ bạc khá khác nhau. Nguồn thứ nhất là đồ bạc làm trong nước: hộp trầu, hộp vôi, khay, bát, chén, đồ trang sức, đồ thờ nhỏ do thợ bạc các làng nghề và phố nghề làm theo đơn đặt. Nguồn thứ hai là đồ bạc nước ngoài theo đường buôn bán, quà tặng hoặc mang về từ thời trước: bộ dao dĩa, khay trà, ấm, hộp thuốc, khung ảnh.
Với đồ bạc nước ngoài, người mua thường bắt đầu từ dấu kiểm định trên món đồ, vì ở nhiều nước có truyền thống đóng dấu ghi hàm lượng, nơi làm, đôi khi cả năm làm. Dấu rõ ràng và khớp với kiểu dáng giúp món đồ dễ được định vị hơn, nhóm người mua rộng hơn. Tuy vậy, dấu đứng một mình không đủ, và việc đọc dấu nên để người có chuyên môn làm.
Với đồ bạc trong nước, người mua dựa nhiều hơn vào tay nghề, kiểu dáng và câu chuyện của món đồ, vì dấu kiểm định hiếm khi có. Hoa văn đặc trưng, kỹ thuật chạm thủng, chạm nổi, cách xử lý quai, nắp, bản lề cho thấy món đồ thuộc truyền thống nào. Những món như hộp trầu bạc gắn với tục ăn trầu xưa có nhóm người sưu tầm riêng, và nếu còn đủ bộ, nguyên vẹn, thường được nhìn với con mắt trân trọng.
Đồ thiếc: kim loại rẻ, giá trị nằm hẳn ở món đồ
Thiếc và các hợp kim thiếc từng được dùng làm hộp đựng trà, ấm, bình, chân nến, đồ thờ nhỏ và nhiều vật dụng trong nhà. So với bạc và đồng, giá trị kim loại của đồ thiếc thấp, nên người thu mua phế liệu ít quan tâm. Điều này vừa là bất lợi vừa là lợi thế: đồ thiếc ít bị nấu chảy hàng loạt như đồng, nhưng cũng ít được ai coi trọng nên dễ bị vứt bỏ khi dọn nhà.
Vì kim loại không đáng kể, giá trị của đồ thiếc gần như hoàn toàn đến từ dáng, tay nghề, tuổi và độ hiếm. Một hộp trà thiếc có chạm khắc, có hình dáng đặc trưng của một thời, nắp còn khít, được người chơi trà và người sưu tầm đồ dân dụng tìm. Một chiếc hộp thiếc trơn, móp méo, mất nắp thì gần như chỉ còn giá trị kỷ niệm.
Thiếc là kim loại mềm, dễ móp, dễ biến dạng, và ở nhiệt độ thấp kéo dài một số hợp kim thiếc có thể bị hư hại bề mặt. Đồ thiếc cũ nên để nơi khô, nhiệt độ ổn định, tránh xếp chồng vật nặng lên trên. Một lưu ý về sức khoẻ: một số hợp kim thiếc thời trước có thể pha chì, nên đồ thiếc cũ phù hợp để bày hơn là để đựng thức ăn, thức uống dùng hằng ngày.
Đồ pháp lam: nghề men trên cốt đồng và độ nhạy với tình trạng
Pháp lam là kỹ thuật phủ và vẽ men màu trên cốt kim loại, thường là đồng, rồi nung cho men bám vào. Ở Việt Nam, pháp lam gắn với triều Nguyễn và kinh đô Huế: đồ dùng trong cung, đồ thờ, đồ trang trí kiến trúc. Đồ pháp lam có màu men tươi, hoa văn phong phú, và vì làm số lượng không nhiều, lại chịu nhiều biến cố, nên đồ còn lại nguyên vẹn không phổ biến.
Giá trị của đồ pháp lam phụ thuộc rất mạnh vào lớp men. Men bị bong, sứt, rạn vỡ từng mảng làm lộ cốt đồng là kiểu hỏng hay gặp nhất, và mỗi chỗ bong đều kéo giá xuống rõ rệt vì gần như không thể sửa cho giống ban đầu. Những chỗ được tô lại bằng sơn màu để che vết bong làm người mua am hiểu nghi ngờ cả món. Ngược lại, món còn men đều, màu tươi, hoa văn rõ là món được chú ý.
Vì gắn với cung đình và kiến trúc cổ, một phần đồ pháp lam có thể là cổ vật hoặc có nguồn gốc từ di tích. Với những món như vậy, câu hỏi về nguồn gốc và thủ tục quan trọng hơn câu hỏi về giá. Người giữ đồ nên ghi chép đầy đủ và hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh về việc đăng ký hay chuyển nhượng trước khi tính chuyện mua bán.
Bảo quản để giữ phần giá trị đang có
Ba nhóm đồ kim loại này đều nhạy với độ ẩm, va chạm và cách lau chùi. Vài thói quen dưới đây giúp giữ giá trị mà không tốn kém.
- Để nơi khô ráo, thoáng, tránh sát tường ẩm, tránh bếp và nhà tắm; hơi ẩm và khí có lưu huỳnh làm bạc xỉn nhanh, làm cốt đồng dưới lớp men pháp lam bị gỉ.
- Cầm bằng găng tay vải sạch hoặc tay khô sạch; mồ hôi để lại vết trên bề mặt bạc và đồng.
- Không xếp chồng đồ thiếc, đồ bạc mỏng; không đặt vật nặng lên trên; dùng vải mềm lót giữa các món.
- Lau bụi bằng khăn mềm khô. Không dùng bột chà, giấy ráp, kem đánh răng hay hoá chất tẩy để làm sáng.
- Với đồ pháp lam, tránh va chạm và thay đổi nhiệt độ đột ngột vì lớp men và cốt kim loại co giãn khác nhau.
- Ghi lại tình trạng mỗi năm một lần bằng ảnh để biết món đồ có xuống cấp không.
Khi thấy dấu hiệu lạ như gỉ dạng bột lan rộng, men phồng rộp hay bạc đen loang thành mảng, hãy hỏi người làm bảo quản hiện vật trước khi tự xử lý. Một lần xử lý sai có thể lấy đi phần giá trị mà nhiều chục năm bảo quản cẩn thận mới giữ được.
So sánh ba nhóm theo hướng định giá
Đặt ba nhóm cạnh nhau giúp bạn biết khi cầm một món đồ kim loại cũ lên thì nên nhìn vào đâu trước.
| Tiêu chí | Đồ bạc | Đồ thiếc | Đồ pháp lam |
|---|---|---|---|
| Sàn giá kim loại | Có, tuỳ hàm lượng bạc | Rất thấp | Thấp, theo cốt đồng |
| Yếu tố đẩy giá lên | Chạm tay, dáng hiếm, đủ bộ, tuổi | Dáng đặc trưng, nắp khít, chạm khắc, tuổi | Men đều, màu tươi, hoa văn rõ, nguyên vẹn |
| Kiểu hỏng kéo giá mạnh nhất | Mòn đường chạm, hàn vá vụng | Móp méo, mất nắp, biến dạng | Bong men, tô sơn che vết bong |
| Sai lầm hay gặp của gia đình | Đổi lấy đồ mới theo giá kim loại | Vứt bỏ vì nghĩ không đáng tiền | Tô sơn lại cho "đẹp" |
| Cần hỏi ai thêm | Tiệm kim hoàn để biết hàm lượng | Người sưu tầm đồ dân dụng | Người am hiểu đồ cung đình, Sở quản lý văn hoá |
Bảng chỉ là khung tham khảo. Cùng một nhóm vẫn có khoảng chênh lớn tuỳ từng món; điều quan trọng là bạn biết nhóm đó được định giá theo logic nào để không mang một món pháp lam đi hỏi theo kiểu hỏi giá bạc, hay vứt đi một hộp thiếc mà người sưu tầm có thể đang tìm.
Câu hỏi thường gặp
Hộp trầu bạc của bà để lại có nên mang đổi lấy trang sức mới không?
Bạn nên hỏi thêm người am hiểu đồ thủ công trước. Tiệm đổi theo giá kim loại không tính phần tay nghề. Nếu hộp có chạm khắc đẹp, có tuổi, giá trị theo món có thể cao hơn giá kim loại khá nhiều, và đổi đi rồi thì không lấy lại được.
Làm sao biết đồ bạc cũ là bạc thật hay mạ bạc?
Việc xác định hàm lượng nên để tiệm kim hoàn hoặc nơi có thiết bị làm, không nên tự cạo hay thử bằng hoá chất vì dễ làm hỏng món đồ. Đồ mạ bạc gần như không có sàn giá kim loại, giá trị dựa vào dáng và tay nghề.
Đồ thiếc cũ có giá trị không?
Kim loại thiếc không đáng kể nên giá trị nằm ở món đồ: dáng đặc trưng, chạm khắc, tuổi, nắp còn khít. Hộp trà, ấm, chân nến thiếc đẹp vẫn có người sưu tầm tìm. Món móp méo, mất nắp thì chủ yếu còn giá trị kỷ niệm.
Đồ pháp lam bị bong men có sửa được không?
Gần như không thể sửa cho giống ban đầu. Tô sơn che vết bong làm người mua am hiểu nghi ngờ cả món và thường giảm giá thêm. Tốt nhất là giữ nguyên, bảo quản nơi khô, tránh va chạm, và ghi rõ chỗ bong khi giới thiệu.
Có nên dùng ấm thiếc, hộp thiếc cũ để đựng trà, đồ ăn không?
Một số hợp kim thiếc thời trước có thể pha chì, nên đồ thiếc cũ phù hợp để bày hơn là để đựng thức ăn, thức uống dùng hằng ngày. Nếu muốn dùng, bạn nên hỏi người có chuyên môn về vật liệu trước.
Đồ pháp lam trong nhà có phải đăng ký là cổ vật không?
Tuỳ món có đủ tiêu chí cổ vật theo Luật Di sản văn hoá hay không. Với đồ có tuổi và có thể gắn với cung đình hay di tích, bạn nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh để biết có cần đăng ký và chuyển nhượng phải làm gì.