Giá trị một bức tranh cũ đến từ sự gặp nhau của bảy yếu tố: ai vẽ, bức đó tiêu biểu đến đâu trong sự nghiệp người vẽ, chất liệu, khổ tranh, tình trạng hiện tại, hồ sơ đi kèm và lúc này có bao nhiêu người muốn có nó. Không yếu tố nào một mình quyết định. Một tên tuổi lớn trên một bức hỏng nặng, không giấy tờ, có thể khó bán hơn một bức của người ít tiếng hơn nhưng còn nguyên vẹn và có lai lịch rõ.
Bài này dành cho người đang giữ một bức tranh trong nhà, được thừa kế, được tặng hoặc mua từ lâu, và muốn hiểu nó đáng chú ý đến mức nào trước khi đi hỏi ai. Phần cuối có trình tự tự lập phiếu đánh giá để bạn mang theo khi gặp người trong nghề. Bài không nêu giá bằng con số và không bàn chuyện thật giả; nhận biết tranh chép, chữ ký giả là việc của người giám định, cần một bài riêng và một đôi mắt chuyên môn.
Vì sao tranh không có bảng giá như vàng hay xe cũ
Vàng có giá theo trọng lượng và tuổi, xe cũ có giá theo đời xe và số cây số, vì mỗi món là một trong rất nhiều món giống nhau. Tranh vẽ tay thì mỗi bức là một bản duy nhất. Không có hai bức nào cùng tác giả, cùng năm, cùng khổ, cùng tình trạng và cùng câu chuyện, nên không có danh sách nào để tra. Giá trị của tranh luôn là một phép so sánh: bức này gần với những bức nào đã đổi chủ, và lệch so với chúng ở điểm nào.
Điều đó cũng giải thích vì sao hai người định giá cùng một bức có thể đưa ra hai mức khác nhau mà không ai sai hẳn. Mỗi người chọn một nhóm tranh để so, mỗi người đặt trọng số khác nhau cho tình trạng hay hồ sơ. Người giữ tranh nên hiểu các yếu tố để biết một mức được đưa ra dựa trên lý lẽ nào, chứ không để chọn ra con số mình thích nghe nhất.
Còn một điều nữa: giá trị nghệ thuật và giá trị trên thị trường không trùng nhau. Có những bức được giới nghiên cứu đánh giá cao nhưng ít người mua vì đề tài khó treo trong nhà; có những bức dễ bán chỉ vì hợp mắt số đông. Bài này nói về giá trị trên thị trường, tức là mức người mua có hiểu biết sẵn lòng trả, nhưng luôn nhớ đó không phải thước đo duy nhất của một bức tranh.
Bảy yếu tố, xếp từ nặng đến nhẹ
Tác giả và chỗ đứng của người vẽ. Hoạ sĩ đã có vị trí trong lịch sử mỹ thuật, được nghiên cứu, có tác phẩm trong bảo tàng hay sách chuyên khảo, thì có một nhóm người mua ổn định. Tranh của người vẽ nghiệp dư, kể cả vẽ khéo, phần lớn chỉ có giá trị trang trí. Tranh không rõ tác giả thì gần như chỉ được nhìn như đồ trang trí cũ, trừ khi bản thân nó nổi bật.
Độ tiêu biểu. Bức tranh nằm ở thời kỳ nào trong sự nghiệp, vẽ đề tài nào, có mang đúng phong cách mà người ta nhớ về hoạ sĩ ấy hay không. Cùng một tên, chênh lệch giữa bức tiêu biểu và bức tầm thường có khi còn lớn hơn chênh lệch giữa hai hoạ sĩ khác nhau.
Chất liệu. Sơn mài, sơn dầu, lụa, màu bột, màu nước, chì than, mỗi chất liệu có thứ bậc riêng trong mắt người mua, và thứ bậc này còn tuỳ từng hoạ sĩ: người nổi tiếng nhờ sơn mài thì bức sơn dầu của họ chưa chắc được trọng bằng.
Khổ tranh. Tranh lớn thường được đánh giá cao hơn tranh nhỏ cùng loại, nhưng không tăng theo diện tích. Quá lớn lại thu hẹp số người có tường để treo.
Tình trạng. Bong tróc, rạn, ố, rách, bị sửa vụng, bị cắt khổ đều kéo giá trị xuống, có khi rất mạnh. Tranh còn gần nguyên trạng lúc rời xưởng là lợi thế lớn.
Nguồn gốc và hồ sơ. Tranh mua thẳng từ hoạ sĩ, có ảnh chụp cùng người vẽ, có tên trong danh mục triển lãm hay in trong sách, sẽ được tin hơn và dễ bán hơn tranh không có gì đi kèm.
Nhu cầu lúc bán. Thị hiếu đổi theo thời gian. Có giai đoạn một dòng tranh được nhiều người tìm, có giai đoạn nó chững lại. Yếu tố này không nằm trong bức tranh nhưng quyết định bạn bán nhanh hay phải chờ.
Các yếu tố nhân với nhau chứ không cộng dồn
Sai lầm hay gặp là coi bảy yếu tố như bảy điểm cộng: tác giả nổi tiếng được mấy điểm, khổ lớn được mấy điểm, cộng lại ra giá trị. Thực tế chúng tác động lên nhau như phép nhân. Một yếu tố rất yếu có thể kéo cả bức xuống, dù những yếu tố khác mạnh. Tranh của hoạ sĩ lớn mà lớp sơn bong mất phần mặt nhân vật thì tên tuổi không cứu được bao nhiêu; người mua có hiểu biết sẽ tính chi phí và rủi ro phục chế, và nhiều người đơn giản là bỏ qua.
Ví dụ giả định: bức A là tranh lụa khổ vừa của một hoạ sĩ có tên tuổi, vẽ đúng đề tài quen thuộc, lụa còn tốt, có ảnh chụp hoạ sĩ ký tặng gia đình. Bức B cùng tác giả, khổ lớn hơn, nhưng là một đề tài lạ tay, lụa ố loang và không có giấy tờ gì. Nhiều người mua sẽ đánh giá A cao hơn B rõ rệt, dù B lớn hơn. Khổ tranh là yếu tố thật, nhưng đứng sau độ tiêu biểu, tình trạng và hồ sơ.
Điều ngược lại cũng đúng: một bức của người ít tiếng tăm nhưng mọi yếu tố khác đều tốt sẽ có chỗ đứng vững trong nhóm của nó. Hiểu phép nhân này giúp bạn không thất vọng khi biết tranh của một danh hoạ mà giá trị lại thấp hơn mình nghĩ, và cũng không coi nhẹ một bức có vẻ khiêm tốn.
Bảng tra nhanh: lúc nào mỗi yếu tố đẩy lên, lúc nào kéo xuống
Bảng sau chỉ so tương đối, để bạn tự đặt bức tranh của mình vào từng dòng trước khi hỏi ý kiến người khác.
| Yếu tố | Đẩy giá trị lên khi | Kéo giá trị xuống khi |
|---|---|---|
| Tác giả | có tên trong sách, bảo tàng, nghiên cứu; còn người sưu tầm tìm | không rõ ai vẽ, hoặc chỉ dựa vào lời kể |
| Độ tiêu biểu | đúng thời kỳ chín, đúng đề tài làm nên tên tuổi | giai đoạn tập tành, đề tài lạ, vẽ vội |
| Chất liệu | chất liệu sở trường của chính hoạ sĩ đó | chất liệu phụ, dễ hỏng, khó bảo quản |
| Khổ tranh | khổ vừa đến lớn, dễ treo trong nhà | quá nhỏ như bản nháp, hoặc quá khổ khó đặt |
| Tình trạng | gần nguyên trạng, chỉ cũ theo thời gian | bong, rách, ố nặng, bị vẽ đè, bị cắt mép |
| Hồ sơ | có giấy mua, ảnh, danh mục triển lãm, sách in | không có gì ngoài câu chuyện truyền miệng |
| Nhu cầu | dòng tranh đang được tìm, nhiều người mua cạnh tranh | thị hiếu đã qua, ít người hỏi |
Một bức có từ hai dòng trở lên rơi vào cột phải thì nên chuẩn bị tâm lý rằng giá trị thị trường khiêm tốn hơn kỳ vọng, dù giá trị tình cảm với gia đình có thể rất lớn.
Những điều người bán hay thổi phồng
Trong mua bán tranh cũ, có vài lập luận nghe hợp lý nhưng không làm giá trị tăng như người nói muốn bạn tin:
- "Tranh cũ lắm rồi nên quý." Tuổi tác tự nó không tạo giá trị. Một bức trang trí vẽ từ nửa thế kỷ trước vẫn là tranh trang trí.
- "Khung gỗ chạm rất công phu." Khung có giá riêng của khung, nhiều khi được thay sau này. Người mua tranh trả cho bức tranh.
- "Từng treo trong nhà một nhân vật nổi tiếng." Câu chuyện chỉ có trọng lượng khi có giấy tờ hoặc ảnh chứng minh; lời kể suông không cộng thêm gì.
- "Chữ ký rõ ràng, dễ đọc." Chữ ký là dữ kiện cần đối chiếu, không phải bảo chứng. Việc xem chữ ký thật hay không thuộc về người giám định.
- "Khổ to, chỉ ngần ấy là đáng tiền." Như đã nói, khổ tranh đứng sau nhiều yếu tố khác.
- "Mua để sau này bán lại có lời." Tranh cũ khó bán nhanh, chi phí giao dịch không nhỏ và thị hiếu đổi thay; mua tranh nên vì thích, không nên vì kỳ vọng sinh lời.
Khi nghe một lập luận như trên, câu hỏi đáp lại đơn giản là: có gì chứng minh, và nếu bỏ điểm đó đi thì bức tranh còn đứng được không.
Sở hữu bức tranh không bao gồm quyền tác giả
Theo nguyên tắc của Luật Sở hữu trí tuệ, người mua một bức tranh trở thành chủ sở hữu vật thể đó: được treo, giữ, tặng, bán lại. Nhưng quyền tác giả, gồm quyền đứng tên và các quyền như sao chép, in ấn, đưa hình ảnh tác phẩm vào sản phẩm thương mại, vẫn thuộc hoạ sĩ hoặc người thừa kế quyền của hoạ sĩ trong thời hạn luật bảo hộ, trừ khi có văn bản chuyển giao riêng.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới giá trị trong mắt một số người mua. Người định in tranh lên lịch, bao bì hay sách cần xin phép người giữ quyền; bức tranh không vì thế mà mất giá, nhưng người bán không được hứa những quyền mình không có. Một số quyền nhân thân như quyền đứng tên tác giả được bảo hộ không thời hạn, nên không ai được ghi tên khác lên tranh hay cắt bỏ chữ ký của người vẽ.
Thời hạn bảo hộ cụ thể, cách xác định người thừa kế quyền tác giả và các trường hợp ngoại lệ cần đối chiếu văn bản hiện hành. Nếu bạn đang có tranh chấp về quyền in lại, về việc ai là người thừa kế bức tranh hay thừa kế quyền tác giả, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với đầy đủ giấy tờ, vì mỗi vụ việc mỗi khác.
Tự lập phiếu đánh giá trước khi đi hỏi giá
Đi gặp người trong nghề với một tờ phiếu đầy đủ giúp bạn được trả lời nghiêm túc hơn và so sánh được ý kiến của nhiều người. Thứ tự gợi ý:
- Chụp ảnh mặt trước dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, chụp thẳng góc, không có đèn flash; chụp thêm mặt sau, bốn góc, chữ ký và mọi chỗ hỏng.
- Đo khổ tranh không tính khung, ghi chiều cao trước chiều rộng sau, đơn vị xăng-ti-mét.
- Ghi chất liệu theo những gì bạn biết, kèm chữ "chưa chắc" nếu chỉ đoán.
- Chép lại mọi chữ, số, nhãn, dấu ở mặt sau và trên khung, kể cả những dòng mờ.
- Gom mọi giấy tờ: hoá đơn, thư từ, ảnh gia đình có bức tranh, sách hay tờ gấp triển lãm có in nó.
- Viết lại câu chuyện gia đình kể về bức tranh, tách riêng phần có bằng chứng và phần chỉ nghe kể.
- Ghi mục đích: bạn muốn bán, muốn chia thừa kế, muốn mua bảo hiểm hay chỉ muốn biết. Mục đích khác nhau thì cách định giá khác nhau.
Phiếu này cũng là khởi đầu của hồ sơ nguồn gốc cho bức tranh. Dù chưa bán, giữ nó cùng bức tranh là việc có ích cho người giữ đời sau.
Câu hỏi thường gặp
Tranh không có chữ ký thì có giá trị không?
Có thể có, nhưng khó chứng minh hơn nhiều. Một số hoạ sĩ không ký mọi bức, nhất là ký hoạ hay tranh tặng người thân. Khi đó hồ sơ nguồn gốc, phong cách và ý kiến của người nghiên cứu về hoạ sĩ đó trở nên quan trọng. Tranh không chữ ký, không hồ sơ thường bị đánh giá như tranh khuyết danh.
Tranh của hoạ sĩ đã mất có tự động tăng giá không?
Không có quy luật như vậy. Có trường hợp nhu cầu tăng vì người ta biết sẽ không còn tác phẩm mới, cũng có trường hợp sự quan tâm giảm dần khi không còn triển lãm hay người quảng bá. Giá trị vẫn quay về các yếu tố cũ: độ tiêu biểu, tình trạng, hồ sơ và nhu cầu thật.
Có nên làm sạch tranh trước khi mang đi hỏi giá không?
Không nên tự làm. Lau bằng nước, cồn hay chất tẩy có thể làm mất lớp màu, lớp phủ hoặc để lại vết loang không sửa được, và việc đó kéo giá trị xuống thấp hơn lớp bụi ban đầu. Cứ để nguyên, chụp ảnh đúng tình trạng và hỏi người phục chế nếu thật sự cần.
Giá trị tranh trong nước và ở nước ngoài có khác nhau không?
Có thể khác đáng kể, vì nhóm người mua khác nhau. Có dòng tranh được người sưu tầm nước ngoài tìm nhiều hơn trong nước, và ngược lại. Mang tranh cũ ra nước ngoài còn có thể vướng quy định về di sản văn hoá nếu bức tranh thuộc diện cổ vật, nên cần hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước.
Tranh được gia đình hoạ sĩ xác nhận có đáng tin hơn không?
Lời xác nhận của gia đình hoạ sĩ là một mảnh hồ sơ có giá trị, nhất là khi kèm chi tiết cụ thể về hoàn cảnh bức tranh. Tuy vậy nó không thay được giám định độc lập. Người mua có hiểu biết sẽ đọc lời xác nhận cùng các giấy tờ khác chứ không coi là bảo chứng tuyệt đối.
Bao lâu thì nên định giá lại một bức tranh đang giữ?
Không có chu kỳ bắt buộc. Nên xem lại khi có lý do cụ thể: định bán, mua bảo hiểm, chia thừa kế, hay khi tên tuổi người vẽ có biến động lớn như một triển lãm hồi cố. Giá tham khảo cũ vài năm trước thường không còn đúng với thị hiếu hiện tại.