Với đồ gỗ cũ có giá trị sưu tầm, cạo bỏ lớp hoàn thiện gốc rồi phủ sơn hay véc-ni mới cho bóng thường làm giá trị giảm rõ, vì lớp mặt cũ — màu sẫm dần theo năm tháng, chỗ mòn ở tay nắm, ở mép bàn — là thứ người chơi dùng để đọc tuổi và nguyên trạng của món đồ. Cũng có những trường hợp sơn lại là chấp nhận được, thậm chí cần thiết, nhưng chúng ít hơn nhiều so với số đồ gỗ cũ đang bị đem đi "làm mới" mỗi năm.
Bài này bàn chuyện giá trị, không hướng dẫn kỹ thuật sơn hay phục chế. Việc nhận biết đồ gỗ thật cũ hay mới làm cũ, đồ ghép từ nhiều món đã có ở trang Siêu Thị Cổ Vật; ở đây giả định món đồ của bạn là đồ cũ thật và bạn đang cân nhắc có nên làm lại bề mặt hay không.
Lớp hoàn thiện gốc nói được gì
Đồ gỗ truyền thống Việt Nam thường được hoàn thiện bằng những vật liệu như sơn ta, dầu, sáp, cánh kiến, tuỳ nơi và tuỳ thời. Qua nhiều chục năm, lớp này sẫm màu dần, mòn ở những chỗ tay người chạm vào nhiều, bám một lớp mỏng của bụi và dầu tay hoà vào bề mặt. Người chơi đồ gỗ gọi chung là "nước gỗ" hay "da gỗ", và đánh giá rất cao một bề mặt cũ đều màu, ấm, có chiều sâu.
Lớp mặt cũ còn mang thông tin. Chỗ mòn đúng vị trí tay nắm, mép bàn, bậu ngồi cho thấy món đồ đã được dùng theo đúng cách của nó. Màu sẫm hơn ở mặt trước so với mặt sau áp tường cho thấy món đồ đã đứng ở một chỗ lâu năm. Những dấu hiệu đó giúp người mua tin vào tuổi của món đồ, và cũng là một phần lý do họ chịu trả giá.
Khi lớp mặt này bị cạo đi, món đồ mất cả hai thứ: vẻ đẹp của thời gian và thông tin về đời sống của nó. Lớp sơn mới, nhất là các loại sơn tổng hợp bóng loáng, cho một bề mặt đều đặn như đồ mới làm. Người mua am hiểu nhìn vào sẽ thấy ngay đây là món đã bị làm lại, và giá họ chịu trả thường thấp hơn món cùng loại còn mặt cũ.
Những kiểu làm lại bề mặt hay gặp và tác động thường thấy
Không phải mọi việc làm lại bề mặt đều ảnh hưởng như nhau. Bảng dưới xếp từ nhẹ tới nặng theo cách người sưu tầm đồ gỗ thường nhìn.
| Việc làm | Thay đổi trên món đồ | Tác động thường gặp tới giá trị |
|---|---|---|
| Lau bụi, làm sạch nhẹ, đánh một lớp sáp mỏng | Bề mặt sạch hơn, lớp cũ còn nguyên | Không đáng kể, có khi làm món đồ trông dễ chịu hơn |
| Dặm sơn nhỏ ở chỗ trầy, cùng loại vật liệu với lớp cũ | Phần lớn bề mặt vẫn gốc | Nhẹ, nếu khéo và có ghi lại |
| Phủ thêm một lớp véc-ni hay sơn bóng lên trên lớp cũ | Lớp cũ bị bọc lại, độ bóng thay đổi | Giảm; khó gỡ lớp mới mà không ảnh hưởng lớp cũ |
| Cạo hết lớp cũ, phủ sơn tổng hợp mới | Mất toàn bộ lớp mặt gốc | Giảm rõ với người sưu tầm; không đảo ngược được |
| Cạo trơ gỗ để lộ thớ theo kiểu "mộc" | Mất lớp mặt gốc, gỗ phơi trần | Có thể hợp gu một số người mua, nhưng với đồ cổ thường bị coi là mất nguyên trạng |
| Sơn son thếp vàng lại toàn bộ | Bề mặt mới hoàn toàn, sáng rực | Giảm với người sưu tầm; món đồ thành đồ đã làm mới |
Điểm cần nhớ: những việc không gỡ ra được mà không đụng tới lớp gốc là những việc làm giá giảm nhiều nhất. Cạo bỏ là xoá vĩnh viễn; phủ chồng lên là bọc kín lớp cũ, sau này muốn gỡ cũng khó.
Khi nào làm lại bề mặt là chấp nhận được
Lớp mặt đã hỏng tới mức đe doạ thân gỗ. Khi lớp hoàn thiện bong mảng lớn, gỗ trần phơi ra hút ẩm, mốc, mục, việc ổn định và phủ bảo vệ là cần thiết để cứu món đồ. Mục tiêu lúc đó là bảo vệ, và người phục chế có tay nghề sẽ cố giữ lại phần lớp cũ còn tốt.
Món đồ đã bị làm lại từ trước. Nếu đời trước đã cạo và sơn lại, lớp mặt hiện tại không còn là lớp gốc. Làm lại thêm một lần cho đẹp ít làm giảm thêm giá trị sưu tầm, dù vẫn nên chọn vật liệu phù hợp và cách làm gỡ được.
Đồ gỗ dùng hằng ngày, giá trị sưu tầm thấp. Một chiếc bàn ghế cũ thông thường, mục đích chính là dùng trong nhà, thì làm lại cho bền, cho hợp mắt là lựa chọn của chủ nhà. Chỉ nên tự hỏi trước: món này có khả năng là đồ có giá trị sưu tầm không, và nếu không chắc, hỏi người có kinh nghiệm trước khi cạo.
Đồ thờ đang dùng trong gia đình hoặc nơi thờ tự. Hoành phi, câu đối, án gian đang dùng trong nhà thờ họ, đình làng có khi được sơn son thếp vàng lại theo nếp của cộng đồng. Đó là quyết định của gia đình, dòng họ, và nên được tôn trọng. Nếu món đồ có giá trị lịch sử đáng kể, nên hỏi người phục chế chuyên nghiệp về cách giữ lại tối đa phần gốc, và với hiện vật có thể là cổ vật, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi làm.
Sơn mài và đồ sơn ta: lớp mặt chính là tác phẩm
Với tranh sơn mài và đồ sơn mài, lớp sơn không chỉ là lớp bảo vệ mà là chính tác phẩm. Màu sắc, độ sâu, những lớp vỏ trứng, vàng bạc lá được mài lộ ra đều nằm trong các lớp sơn. Mài lại, phủ lại một bức tranh sơn mài cũ cho bóng đẹp thực chất là làm thay đổi tác phẩm, và giá trị sưu tầm thường giảm theo mức độ thay đổi đó.
Những vết nứt chân chim, chỗ bong nhỏ, độ ngả màu theo thời gian trên tranh sơn mài cũ thường được người mua chấp nhận như dấu tuổi, miễn là không lan rộng. Khi có chỗ bong cần xử lý, người phục chế sơn mài có tay nghề sẽ chỉ làm ở vùng hư, dùng sơn ta và cách làm truyền thống, cố gắng để phần mới hoà nhưng vẫn phân biệt được với phần cũ khi soi kỹ.
Một lưu ý thực tế: sơn ta có thể gây dị ứng da với nhiều người, và làm việc với nó đòi hỏi kinh nghiệm. Đây thêm một lý do để giao việc sửa đồ sơn mài cho người trong nghề thay vì tự thử. Việc nhận ra tranh sơn mài đã bị sửa hay mới làm cũ thuộc nội dung của trang Siêu Thị Cổ Vật.
Trước khi đem đồ gỗ cũ đi "làm mới"
Rất nhiều món đồ gỗ có giá trị bị mất giá chỉ vì một quyết định vội. Đi qua vài bước sau trước khi giao món đồ cho thợ sẽ giúp bạn tránh điều đó.
- Chụp ảnh kỹ toàn bộ món đồ ở trạng thái hiện tại, cả mặt trước, mặt sau, mặt dưới, các chỗ mòn và các chỗ hư.
- Hỏi một hai người có kinh nghiệm về đồ gỗ cũ xem món đồ có khả năng là đồ có giá trị sưu tầm không, và lớp mặt hiện tại có phải lớp gốc không.
- Xác định mục đích: giữ dùng trong nhà, trưng bày, hay sẽ bán. Mục đích khác nhau thì cách xử lý khác nhau.
- Nếu món đồ có giá trị, chọn người phục chế đồ gỗ có kinh nghiệm với đồ cũ, không phải xưởng đồ gỗ mới chuyên phun sơn.
- Yêu cầu nói rõ sẽ làm gì: chỉ làm sạch và ổn định, dặm chỗ hư, hay làm lại toàn bộ; vật liệu gì; có giữ lớp cũ không.
- Lưu hồ sơ trước – sau cùng mô tả việc đã làm để dùng khi định giá hay bán sau này.
Nếu sau các bước này bạn vẫn muốn làm mới hoàn toàn để dùng, đó là quyết định của bạn; chỉ là bạn đã quyết định khi biết rõ cái giá phải trả về mặt giá trị sưu tầm.
Sơn mới che hư hại: thứ người mua sợ hơn cả lớp sơn
Có một lý do nữa khiến người sưu tầm dè dặt với đồ gỗ vừa được sơn lại bóng loáng: lớp sơn mới che mất những gì bên dưới. Lỗ mọt cũ đã được trám, vết nứt dọc thớ đã được bả, mảng gỗ thay mới đã được nhuộm cho cùng màu — tất cả biến mất dưới một lớp sơn đều. Người bán có thể hoàn toàn không có ý giấu, chỉ là người thợ làm theo thói quen "làm cho đẹp". Nhưng người mua không biết điều đó.
Kết quả là họ trừ hao cho kịch bản xấu nhất. Một món đồ còn mặt cũ, lộ vài lỗ mọt cũ đã ngừng, vài vết nứt tự nhiên, cho người mua thấy hết tình trạng và tự tính được. Một món phủ sơn mới kín mít bắt họ đoán, và sự không chắc chắn đó luôn có giá. Đây là lý do nhiều người chơi đồ gỗ thích mua món "để nguyên như lúc lấy từ nhà dân ra" hơn món đã qua xưởng làm đẹp.
Nếu món đồ của bạn đã bị sơn lại, ảnh chụp trước khi sơn — nếu còn — có giá trị hơn bạn nghĩ. Nó cho người mua thấy những gì nằm dưới lớp sơn. Nếu không còn ảnh, ít nhất hãy hỏi lại người thợ đã làm xem họ đã trám, bả, thay những chỗ nào, ghi lại và đưa kèm khi bán.
Đồ đã bị làm mới khi định giá và khi bán
Một chiếc tủ, chiếc sập đã bị cạo sơn làm lại vẫn giữ được những giá trị khác: loại gỗ, kết cấu mộng, đường chạm, kích thước, kiểu dáng. Người mua để dùng hay để trang trí có thể vẫn quý những điều đó. Nhưng khi định giá, nên so với món cùng loại cũng đã làm lại bề mặt, không so với món còn mặt gốc, để kỳ vọng sát với thị trường.
Khi bán, mô tả trung thực rằng bề mặt đã được làm lại, khoảng thời gian làm và cách làm nếu biết. Người mua am hiểu thế nào cũng nhận ra; nói trước giúp bạn giữ được lòng tin. Nếu có ảnh cũ chụp món đồ trước khi làm lại, kèm theo — nó cho người mua thấy món đồ vốn từng như thế nào.
Riêng với những món có thể là cổ vật hoặc thuộc nhóm gỗ quý có quy định quản lý, việc mua bán, vận chuyển có thể có thủ tục riêng; nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh và cơ quan có thẩm quyền trước khi giao dịch, thay vì tự suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Sơn lại đồ gỗ cổ có làm mất giá không?
Với đồ gỗ có giá trị sưu tầm, cạo bỏ lớp mặt gốc rồi phủ sơn mới thường làm giá trị giảm rõ, vì lớp mặt cũ là thứ người chơi dùng để đọc tuổi và nguyên trạng. Làm sạch nhẹ, dặm chỗ hư nhỏ thì ít ảnh hưởng hơn nhiều.
Đồ gỗ cũ đã bị sơn PU có cạo ra được không?
Có thể cạo, nhưng lớp mặt gốc bên dưới thường đã bị cạo trước khi phủ sơn mới, nên không lấy lại được. Cạo thêm có thể làm mòn chi tiết chạm. Nên hỏi người phục chế đồ gỗ trước khi làm gì thêm.
Có nên đánh véc-ni cho đồ gỗ cũ bóng đẹp không?
Với món có giá trị sưu tầm thì không nên. Phủ véc-ni lên lớp cũ làm đổi độ bóng và rất khó gỡ về sau. Lau sạch và đánh một lớp sáp mỏng phù hợp thường đủ để món đồ trông dễ chịu mà không mất giá.
Tranh sơn mài cũ bị bong có nên mài lại cả bức không?
Không nên mài lại cả bức, vì lớp sơn chính là tác phẩm. Chỗ bong nhỏ nên được người phục chế sơn mài xử lý riêng ở vùng hư bằng sơn ta và cách làm truyền thống. Mài lại toàn bộ làm thay đổi tác phẩm và giảm giá trị.
Hoành phi, câu đối trong nhà thờ họ có nên sơn thếp lại không?
Đó là quyết định của gia đình, dòng họ, cần được tôn trọng. Nếu món đồ có giá trị lịch sử, nên hỏi người phục chế chuyên nghiệp về cách giữ phần gốc tối đa, và với hiện vật có thể là cổ vật thì hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước.
Đồ gỗ cũ đã làm lại bề mặt bán thế nào cho đúng giá?
So với món cùng loại cũng đã làm lại bề mặt, không so với món còn mặt gốc. Mô tả trung thực việc đã làm, kèm ảnh cũ trước khi làm nếu có. Gỗ, kết cấu và đường chạm vẫn là những giá trị người mua quan tâm.