QuyGia.comQuý Giá
Tranh, sách cũ và đồ giấy

Hai bức tranh cùng một hoạ sĩ vì sao chênh giá nhiều: thời kỳ, đề tài và độ tiêu biểu

Vì sao hai bức tranh cùng một người vẽ có giá trị chênh nhau xa: giai đoạn sáng tác, đề tài làm nên tên tuổi, tranh vẽ lại nhiều lần và tranh dang dở.

Wide shot of a small private gallery room in Hanoi, two unframed canvases propped side by side on an easel stand, a collector in a cardigan comparing them from behind

Hai bức tranh cùng chữ ký một hoạ sĩ có thể chênh giá trị rất xa, vì người sưu tầm không mua cái tên mà mua một lát cắt của sự nghiệp. Bức được vẽ trong giai đoạn chín nhất, đúng đề tài làm nên tên tuổi người vẽ, mang rõ phong cách mà ai nhìn cũng nhận ra, thường được tìm nhiều hơn hẳn một bức vẽ thời còn tập tành, một đề tài lạ tay hay một bản vẽ lại lần thứ mấy cho khách đặt.

Người trong nghề gọi chung điều này là độ tiêu biểu. Bài này tách nó ra thành từng phần, có bảng so sánh tình huống giả định và trình tự để bạn tự tìm xem bức tranh mình giữ thuộc giai đoạn nào. Bài không gắn tên hoạ sĩ cụ thể với giá, và không bàn chuyện tranh chép, chữ ký giả.

Tên hoạ sĩ chỉ là điểm xuất phát

Khi biết một bức tranh của người có tên tuổi, phản xạ thường gặp là tìm xem tranh người đó từng được bán thế nào rồi lấy mức cao nhất làm chuẩn. Đó là cách dễ thất vọng nhất. Những mức cao được nhắc nhiều thường thuộc về vài bức tiêu biểu, còn phần lớn tác phẩm của cùng người ấy đổi chủ ở mức khiêm tốn hơn nhiều và ít ai nhắc đến.

Sự nghiệp của một hoạ sĩ giống một con đường dài: có đoạn đi tìm, có đoạn đạt độ chín, có đoạn lặp lại, có đoạn sức đã yếu. Mỗi đoạn để lại tác phẩm với chất lượng và sức hút khác nhau. Người sưu tầm nghiêm túc muốn bức tranh đại diện cho đoạn đẹp nhất, nơi tay nghề, ý tưởng và phong cách riêng gặp nhau. Vì thế, câu hỏi đúng không phải "ai vẽ" mà là "người đó vẽ bức này lúc nào, vẽ gì, vẽ ra sao".

Hiểu điều này còn giúp bạn đọc đúng ý kiến người định giá. Khi họ nói bức của bạn "không phải giai đoạn đẹp" hay "đề tài không được chuộng", đó là đánh giá về độ tiêu biểu chứ không phải chê tên tuổi người vẽ hay nghi ngờ bức tranh.

Ba giai đoạn sáng tác và sức hút của từng giai đoạn

Giai đoạn tìm tòi. Tranh thời đi học, những năm đầu ra nghề, khi người vẽ còn chịu ảnh hưởng của thầy hay của một trào lưu. Nhóm này thường được đánh giá thấp hơn, trừ khi bức tranh cho thấy mầm mống của phong cách sau này hoặc gắn với một sự kiện quan trọng trong đời hoạ sĩ. Với giới nghiên cứu, đây lại là tư liệu quý.

Giai đoạn chín. Quãng thời gian người vẽ đã có ngôn ngữ riêng, có những bức được in trong sách, đem đi triển lãm, được giới phê bình nhắc tới. Tranh giai đoạn này là thứ người sưu tầm muốn có nhất và cũng là nhóm thường được dùng làm mốc so sánh.

Giai đoạn cuối. Có hoạ sĩ càng về cuối càng tự do và tinh giản, tranh cuối đời được trọng không kém. Cũng có người lặp lại công thức cũ, vẽ nhanh để đáp ứng người mua, hoặc tay đã yếu. Không có quy luật chung; phải xem từng người và từng bức.

Ranh giới không rõ như sách vở. Ba giai đoạn chỉ là khung để suy nghĩ. Thực tế ranh giới giữa chúng thường mờ, và các nhà nghiên cứu về một hoạ sĩ có khi chia giai đoạn khác nhau. Khi một người định giá nói bức tranh thuộc giai đoạn nào, bạn có quyền hỏi họ dựa vào đâu.

Đề tài làm nên tên tuổi và đề tài lạ tay

Mỗi hoạ sĩ có tên tuổi thường gắn với vài đề tài mà công chúng nhớ: thiếu nữ, phố cũ, cảnh nông thôn, chân dung, tĩnh vật, trừu tượng. Tranh đúng đề tài ấy dễ được nhận ra, dễ được so sánh và dễ có người mua, nên thường được đánh giá cao hơn. Một bức tĩnh vật của người nổi tiếng vì vẽ phố có thể đẹp, nhưng nhóm người tìm nó hẹp hơn.

Điều này không tuyệt đối. Đề tài hiếm trong sự nghiệp một người đôi khi lại được tìm vì chính sự hiếm, nhất là khi bức tranh đạt chất lượng ngang những bức tiêu biểu. Ngược lại, đề tài quen thuộc mà vẽ hời hợt thì không được cái tên cứu. Người mua có hiểu biết luôn nhìn cả hai mặt: đề tài có đúng chất người vẽ không, và bức tranh cụ thể này có được vẽ đến nơi đến chốn không.

Cũng có những đề tài khó treo trong nhà, như cảnh tang lễ, cảnh chiến tranh khốc liệt, hình ảnh gây khó chịu. Giá trị nghệ thuật của chúng có thể cao, nhưng nhóm người mua để treo ở phòng khách nhỏ đi rõ rệt. Đó là lý do có những bức được bảo tàng quan tâm mà thị trường tư nhân lại dè dặt.

Tranh vẽ lại nhiều lần cùng một đề tài

Nhiều hoạ sĩ, nhất là khi một đề tài được ưa chuộng, đã vẽ lại nó nhiều lần, có khi theo đơn đặt hàng. Đây không phải tranh chép, vì chính tay người đó vẽ và ký. Nhưng các phiên bản không ngang nhau. Bản đầu tiên, bản được triển lãm hay in sách thường được coi là bản chính; những bản sau, nhất là bản vẽ nhanh, giản lược, thường được đánh giá thấp hơn.

Khi một đề tài có nhiều phiên bản trên thị trường, sự khan hiếm của từng bức cũng giảm đi. Người mua so bức của bạn không chỉ với tranh khác của cùng hoạ sĩ mà còn với chính các phiên bản khác của cùng đề tài: bức nào lớn hơn, chăm chút hơn, có hồ sơ tốt hơn. Nếu bức của bạn là một bản muộn, đừng lấy kết quả của bản gốc làm chuẩn.

Để biết bức của mình là bản thứ mấy, hãy tìm năm ghi cạnh chữ ký, so với ảnh trong sách hoặc danh mục triển lãm, và hỏi những người nghiên cứu về hoạ sĩ đó. Không phải lúc nào cũng có câu trả lời chắc chắn; khi đó hãy ghi rõ "chưa xác định được thứ tự phiên bản" trong hồ sơ thay vì tự gán.

Tranh hoàn chỉnh, tranh dang dở và tranh vẽ theo đặt hàng

Ngoài thời kỳ và đề tài, mức độ hoàn thiện và hoàn cảnh ra đời cũng chia tranh của cùng một người thành nhiều tầng:

  • Tranh hoàn chỉnh, ký và ghi năm: nhóm được tin cậy nhất, dễ đối chiếu nhất.
  • Tranh dang dở, chưa ký, tìm thấy trong xưởng sau khi hoạ sĩ mất: có giá trị tư liệu, nhưng nhiều người mua dè dặt vì không biết người vẽ có ý định hoàn thành, sửa hay bỏ đi.
  • Tranh được người khác vẽ tiếp hoặc "hoàn thiện giúp": giá trị giảm mạnh và có thể gây tranh cãi về tác giả; cần ghi rõ nếu biết.
  • Tranh vẽ theo đặt hàng chân dung, cảnh nhà: giá trị phụ thuộc nhiều vào chất lượng; chân dung người lạ thường khó bán hơn tranh phong cảnh cùng tác giả.
  • Tranh tặng người thân, bạn bè, có lời đề: lời đề có thể làm câu chuyện thêm ấm và hồ sơ thêm chắc, nhưng không tự động nâng giá trị nghệ thuật.
  • Tranh minh hoạ cho sách báo: một dòng riêng; được nhóm sưu tầm sách và minh hoạ quan tâm, đánh giá theo tiêu chí khác với tranh giá vẽ.

Biết bức tranh của mình thuộc tầng nào giúp bạn chọn đúng nhóm để so và đúng người để hỏi.

Độ tiêu biểu cũng dịch chuyển theo thời gian

Điều gì được coi là tiêu biểu của một hoạ sĩ không đứng yên. Một cuộc triển lãm hồi cố, một cuốn sách nghiên cứu mới, hay một thế hệ người sưu tầm mới với gu khác có thể khiến một giai đoạn từng bị coi nhẹ được nhìn lại. Có những mảng sáng tác trước đây ít ai để ý, sau khi được giới thiệu bài bản thì bắt đầu có người tìm.

Chiều ngược lại cũng xảy ra: một đề tài từng được ưa chuộng có thể trở nên quen mắt khi quá nhiều phiên bản xuất hiện, và người mua bắt đầu kén hơn. Vì thế, ý kiến về độ tiêu biểu nên được hỏi ở thời điểm bạn cần dùng, không nên dựa vào nhận định của một người quen từ nhiều năm trước.

Với người giữ tranh, bài học thực tế là đừng vội kết luận bức tranh của mình "không có giá trị" chỉ vì nó không thuộc nhóm được nhắc nhiều lúc này. Giữ gìn tình trạng và hồ sơ cho tốt là việc chắc chắn có ích, bất kể gu thị trường đổi theo chiều nào.

So sánh tình huống giả định cùng một hoạ sĩ

Bảng dưới là ví dụ giả định với một hoạ sĩ tưởng tượng, chỉ để thấy cách các yếu tố đặt cạnh nhau, không gắn với người thật hay mức giá nào.

BứcGiai đoạnĐề tàiHoàn thiện, hồ sơĐánh giá tương đối
Bức 1chínđề tài làm nên tên tuổiký, ghi năm, từng in trong sáchcao nhất trong nhóm
Bức 2chínđề tài lạ tayký, có giấy mua từ xưởngthấp hơn bức 1 rõ rệt, tuỳ chất lượng
Bức 3cuối đờiđề tài quen, vẽ lại lần thứ mấyký, không hồ sơthấp hơn bức 1 nhiều
Bức 4tìm tòichịu ảnh hưởng thầyký tắt, gia đình kể lạithấp, trừ khi có giá trị tư liệu đặc biệt
Bức 5không rõdang dởkhông ký, tìm trong xưởngkhó định, nhóm người mua hẹp

Chú ý cột cuối chỉ nói hơn kém. Khoảng cách thật giữa các dòng tuỳ thuộc từng hoạ sĩ và từng thời điểm thị trường.

Cách tìm xem bức tranh nhà mình thuộc giai đoạn nào

Không cần là nhà nghiên cứu, bạn vẫn có thể thu hẹp được câu hỏi bằng vài bước:

  1. Đọc năm ghi cạnh chữ ký hoặc ở mặt sau; nếu không có, ghi lại kiểu chữ ký vì nhiều hoạ sĩ đổi cách ký theo thời gian.
  2. Tìm sách chuyên khảo, danh mục triển lãm, bài nghiên cứu về hoạ sĩ ở thư viện để xem các giai đoạn đã được chia thế nào.
  3. So chất liệu, cách đi nét, bảng màu của bức tranh với các bức có năm rõ ràng trong sách.
  4. Hỏi gia đình mình: bức tranh về nhà năm nào, từ đâu, ai trao. Năm về nhà cho biết tranh được vẽ trước thời điểm đó.
  5. Mang phiếu và ảnh tới người nghiên cứu hoặc người định giá có chuyên môn về đúng hoạ sĩ ấy, hỏi họ dựa vào điểm nào để xếp giai đoạn.
  6. Ghi kết luận kèm mức độ chắc chắn và nguồn, để người giữ đời sau không phải làm lại từ đầu.

Nếu các nguồn mâu thuẫn nhau, đừng chọn kết luận có lợi nhất. Ghi cả hai và để người mua tự cân nhắc; sự minh bạch đó tự nó làm hồ sơ đáng tin hơn.

Câu hỏi thường gặp

Tranh vẽ thời hoạ sĩ còn là sinh viên có đáng giữ không?

Đáng giữ, nhất là vì giá trị tư liệu và tình cảm. Trên thị trường, nhóm tranh này thường được đánh giá thấp hơn tranh giai đoạn chín, nhưng với người nghiên cứu hay người sưu tầm chuyên về một hoạ sĩ, nó có thể là mảnh ghép cần thiết để hiểu con đường phát triển của người vẽ.

Làm sao biết bức tranh là bản gốc hay bản hoạ sĩ vẽ lại?

Cách đáng tin nhất là đối chiếu với sách, danh mục triển lãm và ảnh tư liệu có ghi năm, rồi hỏi người nghiên cứu về hoạ sĩ đó. Khác biệt về khổ, chi tiết, năm ghi và hồ sơ thường cho manh mối. Nhiều trường hợp không xác định được chắc chắn, khi đó nên ghi rõ trong hồ sơ.

Đề tài hiếm có làm tranh có giá hơn không?

Chỉ khi bức tranh đạt chất lượng tương xứng. Đề tài hiếm khiến bức tranh nổi bật trong mắt người sưu tầm chuyên sâu, nhưng nhóm người mua để treo thường thích đề tài quen thuộc gắn với tên tuổi người vẽ. Vì thế tranh đề tài hiếm có thể phải chờ lâu hơn để gặp đúng người.

Năm ghi trên tranh có luôn đúng năm vẽ không?

Không phải lúc nào cũng vậy. Có hoạ sĩ ghi năm khi tặng tranh chứ không phải năm vẽ, có người ký và ghi năm sau nhiều năm, có người ghi theo trí nhớ. Năm ghi là dữ kiện quan trọng nhưng cần được kiểm với phong cách, chất liệu và các nguồn khác.

Tranh minh hoạ sách báo của hoạ sĩ nổi tiếng được định giá ra sao?

Tranh minh hoạ thường được xem là một dòng riêng, quan trọng là nó minh hoạ cho ấn phẩm nào, có còn đi kèm thông tin xuất bản không và chất lượng nét vẽ. Người sưu tầm sách, báo và minh hoạ là nhóm mua chính, tiêu chí của họ khác người sưu tầm tranh sơn dầu hay sơn mài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138