QuyGia.comQuý Giá
Tranh, sách cũ và đồ giấy

Giá trị bức thư pháp cũ: người viết, nội dung, lạc khoản, ấn triện và tình trạng

Bức thư pháp cũ được đánh giá theo người viết, nội dung, lạc khoản, ấn triện, nét bút, chất liệu và cách bồi; vì sao phải nhờ người đọc chữ trước khi hỏi giá.

A rolled hanging scroll being carefully unrolled on a long low wooden table in a Nam Dinh family house, two pairs of hands, ink brush stand nearby, muted daylight

Giá trị một bức thư pháp cũ nằm ở năm điều: ai viết, viết gì, dòng lạc khoản cho biết viết cho ai và khi nào, các ấn triện đóng trên đó, và tình trạng giấy, lụa, lớp bồi hiện nay. Nét chữ đẹp là điều kiện cần nhưng không đủ; với người ngoài nghề, một bức chữ trông bay bướm chưa chắc là bức được người hiểu chữ đánh giá cao.

Gia đình nhiều nơi còn giữ những cuộn tranh chữ, câu đối giấy, bức hoành giấy của ông cha. Phần lớn không ai trong nhà đọc được. Bài này giải thích các yếu tố làm nên giá trị, chỉ ra vì sao bước đầu tiên luôn là nhờ người thông thạo chữ Hán Nôm đọc và dịch, và lưu ý những trường hợp bức chữ thuộc sở hữu chung của cả dòng họ. Bài không bàn cách nhận biết ấn giả, chữ chép.

Thư pháp cũ gồm những loại nào

Thư pháp chữ Hán trên giấy, lụa. Dạng thường gặp nhất trong các gia đình: bức trục treo dọc, bức ngang, cặp câu đối viết trên giấy hay lụa, bài thơ chép tặng. Nhiều bức đi kèm tranh, gọi chung là tranh chữ.

Thư pháp chữ Nôm. Ít gặp hơn, có khi là thơ, câu đối hay lời dặn trong gia đình. Người đọc được chữ Nôm hiếm hơn người đọc chữ Hán, nên việc xác định nội dung thường mất thời gian hơn.

Thư pháp chữ quốc ngữ. Phát triển mạnh trong mấy thập niên gần đây, gặp nhiều ở phố ông đồ dịp Tết, trong quà tặng, trang trí. Phần lớn có giá trị trang trí và kỷ niệm; chỉ một số ít tác giả có tác phẩm được sưu tầm nghiêm túc.

Chữ viết trên vật liệu khác. Hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng trên gỗ là đồ gỗ, được đánh giá theo tiêu chí của đồ gỗ, đồ thờ cũ; bài này chỉ bàn chữ trên giấy và lụa.

Người viết: từ danh nho đến ông đồ viết thuê

Ở thư pháp chữ Hán Nôm, giá trị cao nhất thường thuộc về chữ của những người có vị trí trong lịch sử văn hoá: người đỗ đạt cao trong khoa cử xưa, nhà thơ, nhà văn hoá, những người mà tên tuổi được ghi trong sách vở. Chữ của họ vừa là thư pháp vừa là di bút, mang giá trị lịch sử. Bức chữ do chính người nổi tiếng viết và ký tặng ai đó, có hồ sơ rõ, là thứ người sưu tầm và cơ quan văn hoá quan tâm.

Tầng tiếp theo là chữ của những người viết đẹp có tiếng trong một vùng, một làng, được gia đình gìn giữ qua nhiều đời. Giá trị thị trường của họ thường khiêm tốn hơn, nhưng giá trị với địa phương và dòng họ có thể rất lớn.

Tầng phổ biến nhất là chữ viết thuê, viết theo đơn đặt hàng trong dịp Tết, dịp mừng thọ, với nét chữ đúng phép nhưng không nổi bật. Những bức này chủ yếu có giá trị trang trí và kỷ niệm. Biết bức chữ nhà mình thuộc tầng nào giúp bạn có kỳ vọng đúng ngay từ đầu, và việc đó đòi hỏi trước hết là đọc được chữ ký, lạc khoản.

Nội dung và lạc khoản: phần chữ nhỏ mới là hồ sơ

Phần chữ lớn là nội dung chính: một bài thơ, một câu đối, một chữ đơn như Phúc, Thọ, Nhẫn, một câu châm ngôn. Nội dung do chính người viết sáng tác thường được đánh giá cao hơn chép thơ của người khác, vì nó vừa là thư pháp vừa là văn chương. Bài thơ mừng thọ, câu đối viếng có ghi rõ người nhận cũng là tư liệu về các mối quan hệ của một thời.

Lạc khoản là những dòng chữ nhỏ ở bên cạnh, thường ghi tên hoặc hiệu người viết, người được tặng, thời điểm viết theo niên hiệu hay can chi, nơi viết và dịp viết. Với người định giá, đây là phần quan trọng không kém chữ lớn. Một lạc khoản đầy đủ có thể giúp xác định người viết, thời gian, và nối bức chữ với lịch sử gia đình hay lịch sử địa phương.

Can chi lặp lại theo chu kỳ sáu mươi năm, nên một năm ghi theo can chi mà không có niên hiệu đi kèm thường cần đối chiếu thêm với tiểu sử người viết để biết là năm nào. Đây là việc của người thông thạo Hán Nôm và có hiểu biết lịch sử; đừng vội tự tra rồi kết luận.

Nét bút và bố cục: điều người ngoài nghề khó tự đánh giá

Người không học chữ Hán thường đánh giá thư pháp bằng ấn tượng thị giác: nét bay, mực đậm, chữ to là đẹp. Người trong nghề nhìn khác. Họ xem khí bút có liền mạch từ chữ đầu đến chữ cuối không, các chữ có cùng một nhịp thở không, khoảng trắng giữa các hàng có được tính toán không, lối chữ chân, hành hay thảo có được viết đúng phép và có cá tính riêng không. Một bức chữ trông giản dị đôi khi lại được đánh giá cao vì sự chín chắn trong từng nét.

Bố cục cũng là một phần giá trị: chữ lớn, lạc khoản, ấn triện phải nằm trong một tổng thể cân đối. Lạc khoản viết chen chúc, ấn đóng lệch, chữ bị sửa hay viết sai một nét đều là điểm trừ với người hiểu.

Vì vậy, đừng tự xếp hạng bức chữ nhà mình chỉ bằng mắt. Ý kiến của người thông thạo thư pháp chữ Hán, sau khi đã biết nội dung và người viết, mới là căn cứ đáng tin. Với thư pháp chữ quốc ngữ, tiêu chí khác đi nhưng nguyên tắc vẫn vậy: cần người có chuyên môn, không chỉ cảm giác thích hay không thích.

Ấn triện nói gì về bức chữ

Ấn triện đóng trên thư pháp cũ không chỉ để trang trí; mỗi loại cho một thông tin khác nhau:

  • Ấn tên và ấn hiệu của người viết, thường đóng ngay dưới chữ ký, là dấu xác nhận tác giả theo truyền thống.
  • Ấn nhàn chương, khắc câu chữ yêu thích của người viết, thường đóng ở đầu hay góc bức, cho biết thêm về cá tính và thói quen của họ.
  • Ấn của người sưu tầm, người thưởng ngoạn đời sau là một dòng lịch sử sở hữu ghi thẳng lên tác phẩm; ấn của một nhà sưu tầm có uy tín có thể làm hồ sơ chắc hơn.
  • Ấn nhiều quá, đóng chồng lên chữ có khi làm người xem khó chịu và gợi nghi vấn về những lần qua tay.
  • Không có ấn không có nghĩa là bức chữ kém, nhất là với chữ viết tặng trong gia đình.

Đọc chữ trên ấn triện cũng cần người thạo triện thư. Việc xem một con ấn là thật hay khắc giả để gán cho người nổi tiếng là việc giám định, cần người chuyên môn và nằm ngoài phạm vi bài này.

Chất liệu, cách bồi và tình trạng

Thư pháp cũ chủ yếu trên giấy và lụa, hai chất liệu dễ tổn thương. Tình trạng thường là yếu tố kéo giá trị xuống mạnh nhất sau người viết.

PhầnTrạng thái tốtTrạng thái làm giảm giá trị
Nền giấy, lụamặt đều, màu ngả tự nhiên, không ráchmọt ăn thủng, ố loang, mốc đen, rách mất chữ
Mựcđen đậm, không loangmực nhoè do ẩm, mất nét ở vùng gãy
Lớp bồibồi chắc, phẳng, không phồngbồi bong, phồng rộp, bồi lại vụng làm lệch chữ
Trục cuốn, khungtrục gốc còn, dây treo chắctrục gãy, khung ép sát kính gây dính mặt chữ
Nếp cuộncuộn lỏng, không gãygãy ngang theo nếp, bong mực dọc vết gãy
Ấn triệnmàu son còn rõson phai mất, bị cạo hay đóng thêm sau

Nếu bức chữ đã bồi lại một lần bởi người có nghề, đó không hẳn là điểm trừ; nhiều tác phẩm phải bồi lại để sống tiếp. Điều cần là ghi rõ trong hồ sơ.

Thư pháp chữ Việt hiện đại và chữ xin ngày Tết

Nhiều gia đình đang giữ những bức thư pháp chữ quốc ngữ mua ở phố ông đồ, ở hội hoa xuân, hay được tặng nhân dịp tân gia. Phần lớn được viết nhanh, theo mẫu, cho nhu cầu trang trí và chúc tụng. Giá trị của chúng chủ yếu là kỷ niệm và trang trí, khó bán lại như một tác phẩm sưu tầm.

Một số ít người viết thư pháp chữ Việt có quá trình sáng tác nghiêm túc, có triển lãm, có sách in, và tác phẩm của họ có thể được tìm như tác phẩm mỹ thuật. Với nhóm này, các yếu tố quen thuộc lại áp dụng: tác phẩm tiêu biểu hay không, khổ, chất liệu, tình trạng, hồ sơ.

Một điều nên biết khi đọc giá rao trên mạng: thư pháp mới được rao như đồ cũ, hoặc bức chữ của người viết vô danh được gán tên người nổi tiếng, không hiếm. Phần này thuộc chuyện thật giả và cần người chuyên môn; người giữ tranh chỉ cần nhớ rằng giá rao không phải giá trị.

Trước khi hỏi giá: nhờ người đọc chữ và lập hồ sơ

Với thư pháp chữ Hán Nôm, thứ tự đúng là hiểu nội dung trước, hỏi giá sau:

  1. Mở bức chữ trên mặt phẳng sạch, khô, không mở mạnh tay ở chỗ nếp gãy.
  2. Chụp toàn bộ và chụp cận từng phần: chữ lớn, lạc khoản, từng con ấn, mặt sau, trục và chỗ hỏng.
  3. Nhờ người thông thạo Hán Nôm, ví dụ giảng viên, nhà nghiên cứu hay người làm ở thư viện, viện nghiên cứu, đọc và dịch, ghi cả phiên âm lẫn nghĩa.
  4. Đối chiếu tên, hiệu trong lạc khoản với gia phả, giấy tờ gia đình, sách địa chí để xác định người viết, người nhận.
  5. Ghi lại câu chuyện bức chữ về nhà như thế nào, đã treo ở đâu, ai giữ qua các đời.
  6. Chỉ sau đó mới mang hồ sơ đi hỏi ý kiến về giá trị, và nói rõ mục đích của bạn.

Nếu bức chữ đang treo ở nhà thờ họ hay được coi là của chung dòng họ, việc bán hay chuyển đi cần sự đồng thuận của những người có quyền. Khi có bất đồng, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm gì.

Câu hỏi thường gặp

Bức thư pháp có chữ ký người nổi tiếng thì có giá trị cao không?

Chỉ khi chữ ký và bức chữ thật sự của người đó, có hồ sơ và được người có chuyên môn xác nhận. Tên tuổi lớn cũng là thứ hay bị gán nhất. Trước khi kỳ vọng, hãy đọc kỹ lạc khoản, tìm nguồn gốc và nhờ người nghiên cứu xem, thay vì dựa vào chữ ký đơn lẻ.

Không ai trong nhà đọc được chữ Hán thì nhờ ai?

Có thể nhờ giảng viên, sinh viên ngành Hán Nôm, người làm ở thư viện, viện nghiên cứu hay bảo tàng địa phương, hoặc những người cao tuổi trong làng còn biết chữ. Nên nhờ ít nhất hai người đọc với những bức quan trọng, và ghi lại cả phiên âm lẫn nghĩa để đối chiếu.

Bức chữ bị mọt ăn thủng vài chỗ có nên bồi lại không?

Với bức có giá trị, nên để người bồi tranh có kinh nghiệm xem trước khi quyết. Bồi đúng cách giúp bức chữ bền thêm, bồi sai có thể làm lệch chữ, loang mực và giảm giá trị. Trong lúc chờ, giữ bức chữ phẳng, khô, tránh mở cuộn nhiều lần.

Câu đối giấy dán Tết nhiều năm trước có giá trị gì không?

Phần lớn là kỷ niệm gia đình. Trường hợp đáng chú ý là khi nó do người có tên tuổi viết, có lạc khoản rõ, hoặc ghi lại một sự kiện của gia đình, dòng họ. Dù không có giá trị thị trường, việc chụp lại và ghi chú cho con cháu vẫn đáng làm.

Thư pháp chữ quốc ngữ có thể thành đồ sưu tầm sau này không?

Có thể với một số ít tác giả có sáng tác nghiêm túc và được ghi nhận, nhưng không ai đoán trước được. Mua thư pháp mới với kỳ vọng sau này tăng giá là kỳ vọng rủi ro. Nên mua vì thích nội dung và nét chữ, coi giá trị sưu tầm nếu có là điều may.

Ấn triện màu đỏ trên bức chữ có cần giữ nguyên không?

Có. Ấn triện là một phần của tác phẩm và của lịch sử bức chữ, kể cả ấn của người sưu tầm đời sau. Không nên cạo, tô lại hay đóng thêm ấn mới. Mọi can thiệp vào ấn đều làm người xem nghi ngờ và kéo giá trị xuống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138