QuyGia.comQuý Giá
Gốm sứ, đồ đồng, đồ gỗ

Giá trị gốm sứ cũ phụ thuộc vào gì: dòng gốm, thời kỳ, dáng, men và tình trạng

Bảy yếu tố quyết định giá trị một món gốm sứ cũ: dòng gốm, thời kỳ, loại đồ, chất lượng men vẽ, tình trạng, kích thước và độ đủ bộ, kèm cách tự xếp hạng.

Wooden workbench in a quiet Hanoi house, gloved hands turning a pale glazed ceramic jar under a warm desk lamp, several bowls and plates resting on soft cloth nearby

Giá trị một món gốm sứ cũ không đến từ một yếu tố duy nhất mà từ cả một chuỗi: nó thuộc dòng gốm nào, làm vào thời nào, là loại đồ gì, men và nét vẽ đạt tới đâu, còn nguyên vẹn bao nhiêu, kích thước ra sao và có còn đủ đôi, đủ bộ hay không. Hai chiếc bình cùng dòng, cùng thời có thể chênh nhau rất nhiều chỉ vì một chiếc có vết nứt chạy từ miệng xuống vai, hoặc vì chiếc kia có dáng hiếm mà người sưu tầm đã tìm nhiều năm.

Bài này dành cho người đang giữ vài món gốm sứ trong nhà, được ông bà để lại hoặc mua từ lâu, và muốn hiểu vì sao người đến xem lại trả giá như vậy. Ở đây không bàn chuyện phân biệt đồ thật hay đồ chép — đó là việc của người giám định — mà chỉ bàn: giả sử món đồ đúng như người ta nói, thì cái gì đẩy giá lên, cái gì kéo giá xuống. Cuối bài có một trình tự tự xếp hạng để bạn ghi chép trước khi hỏi ai.

Gốm sứ được định giá bằng cả một chuỗi câu hỏi

Người mua có kinh nghiệm khi cầm một món gốm lên thường hỏi theo một thứ tự gần như cố định. Câu đầu là món này của dòng nào, thời nào. Câu thứ hai là nó thuộc loại đồ gì, dáng có thường gặp không. Câu thứ ba là chất lượng chế tác: men có đều không, nét vẽ có tay nghề không. Câu thứ tư mới tới tình trạng. Cuối cùng là những câu thực tế: to hay nhỏ, đủ bộ hay lẻ, có giấy tờ, có câu chuyện gì không.

Mỗi câu trả lời giống một hệ số nhân chứ không phải một điểm cộng. Một món thuộc dòng được săn nhưng hỏng nặng vẫn có thể rơi xuống mức chỉ để làm mẫu nghiên cứu. Một món dòng phổ thông nhưng nguyên vẹn, dáng đẹp, vẽ tay tốt lại có thể được trả cao hơn món kia. Vì vậy, nghe ai đó nói "đồ thời ấy là quý" thì mới biết được một phần rất nhỏ của câu chuyện.

Điều nữa cần nhớ: giá trị ở đây là giá mà một người mua am hiểu sẵn lòng trả trong điều kiện bình thường, không phải giá người bán chào lúc đầu. Khoảng cách giữa hai con số đó với gốm sứ thường rộng, vì người bán hay chào theo món đẹp nhất mình từng nghe kể, còn người mua trả theo món cụ thể đang nằm trên bàn. Phần tìm giá tham khảo đúng cách có một danh mục riêng trên trang; bài này chỉ tập trung vào các yếu tố nằm trong chính món đồ.

Dòng gốm và thời kỳ: điểm xuất phát, chưa phải câu trả lời

Dòng gốm và thời kỳ đặt món đồ vào một "ngăn" trên thị trường. Ở Việt Nam, người ta hay nhắc tới gốm men ngọc và hoa nâu thời Lý – Trần, gốm hoa lam các thời sau, gốm Chu Đậu, gốm Bát Tràng qua nhiều thế kỷ, gốm Biên Hoà và Lái Thiêu ở Nam Bộ thế kỷ XX, cùng một lượng lớn sứ Trung Hoa, sứ Nhật và sứ châu Âu từng theo đường buôn bán vào nhà người Việt. Mỗi ngăn có một nhóm người sưu tầm riêng, một nhịp mua bán riêng.

Nhưng việc xác định dòng và thời kỳ là chỗ dễ sai nhất, và cũng là chỗ người bán hay "nâng đời" nhất. Một món được giới thiệu là thời Lê có thể thật ra là đồ thế kỷ XIX làm theo kiểu cũ, hoặc đồ mới hơn nữa. Vì vậy, nguyên tắc của trang này là: khi chưa có người đủ chuyên môn xác nhận, hãy coi dòng và thời kỳ là giả thuyết, không phải dữ kiện, và đừng tính giá theo giả thuyết đẹp nhất.

Cũng cần hiểu là thời kỳ càng xa không đồng nghĩa giá càng cao. Có những dòng gốm rất cổ nhưng còn lại nhiều, đồ phần lớn là bát đĩa thô dùng hằng ngày, nên giá chỉ ở mức vừa phải. Ngược lại, có những dòng mới chỉ vài chục năm tuổi nhưng làm số lượng ít, tay nghề cao, lại đang có nhiều người tìm, nên được trả cao hơn hẳn. Độ cổ là một yếu tố, độ hiếm và nhu cầu mới là thứ quyết định nó được tính bao nhiêu.

Nếu món đồ có thể từ 100 năm tuổi trở lên và có giá trị lịch sử, văn hoá, nó có thể thuộc diện cổ vật theo Luật Di sản văn hoá. Khi đó việc đăng ký, mua bán hay mang ra nước ngoài có quy định riêng; bạn nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh nơi mình ở trước khi tính chuyện chuyển nhượng.

Loại đồ và dáng: vì sao cùng dòng mà chênh nhau nhiều

Trong cùng một dòng gốm, loại đồ và dáng đồ tạo ra khoảng chênh rất lớn. Lý do đơn giản: có những dáng được làm ít, có những dáng khó làm, và có những dáng người sưu tầm thích bày hơn. Bảng dưới là nguyên lý chung, không phải quy luật cứng cho mọi dòng.

Nhóm đồVì sao thường được chú ýĐiều hay làm giảm sức hút
Bình, lọ, chóe có dáng cân đốiDễ trưng bày, thể hiện rõ tay nghề tạo dáng và trang tríMiệng hoặc cổ đã bị mài, cắt bớt cho bằng
Đồ có chức năng đặc biệt (ấm, hũ có nắp, đèn, nghiên, đồ thờ)Làm số lượng ít hơn bát đĩa, mỗi món thường có chi tiết riêngThiếu nắp, thiếu quai, vòi bị gãy rồi gắn
Bát đĩa dùng hằng ngàyDễ tìm, dễ bắt đầu sưu tầm, hợp để nghiên cứu dòng menSố lượng còn lại lớn nên khó lên giá cao
Đồ có dáng lạ, ít người từng thấyNgười sưu tầm chuyên sâu có thể tìm lâu nămDáng lạ cũng dễ là đồ ghép hoặc đồ làm sau, người mua thận trọng hơn
Đồ trang trí cỡ lớnCó sức nặng thị giác khi bày ở không gian rộngKhó vận chuyển, ít nhà có chỗ đặt, ít người mua nổi

Đọc bảng này theo hướng tương đối. Ví dụ giả định: hai chiếc ấm cùng dòng, một chiếc còn nắp nguyên bản, chiếc kia mất nắp và được ghép một nắp khác cùng màu. Chiếc mất nắp thường chỉ được tính bằng một phần nhỏ của chiếc đủ, dù phần thân hai chiếc đẹp như nhau, vì người sưu tầm coi ấm thiếu nắp là đồ không trọn.

Men, màu và nét vẽ: chất lượng chế tác được trả tiền

Độ đều và độ "chín" của men. Men chảy đều, phủ kín, màu ổn định cho thấy lò nung và người thợ kiểm soát tốt. Cùng một dòng, món có men đẹp, trong và đều thường được trả cao hơn món men loang, cháy hay đọng thành cục. Người mua không trả tiền cho sự cổ chung chung mà cho chất lượng của chính món đó.

Nét vẽ tay và bố cục. Với gốm vẽ lam hay vẽ nhiều màu, nét bút tự tin, bố cục chặt, đề tài rõ là thứ người sưu tầm nhìn đầu tiên. Nét vẽ vội, hình méo, màu nhoè làm món đồ chỉ còn giá trị như đại diện của dòng gốm, không hơn.

Đề tài trang trí. Một số đề tài được ưa hơn vì hiếm hoặc vì có ý nghĩa văn hoá rõ: cảnh sinh hoạt, nhân vật, động vật được vẽ sinh động thường được chú ý hơn hoa văn lặp lại. Mức độ ưa chuộng thay đổi theo từng nhóm người mua, nên đây là yếu tố mềm.

Chữ và hiệu đề dưới đáy. Chữ dưới đáy chỉ làm tăng giá khi nó khớp với mọi thứ khác trên món đồ: xương gốm, men, dáng, nét vẽ. Hiệu đề đứng một mình không chứng minh được gì, vì đời sau từng chép hiệu đề đời trước rất nhiều. Phần đọc và đối chiếu hiệu đề thuộc về người giám định; với việc định giá, chỉ cần nhớ là đừng để một dòng chữ kéo con số lên khi những thứ khác chưa ăn khớp.

Tình trạng: mỗi vết hỏng kéo giá xuống theo một mức khác nhau

Tình trạng là yếu tố người bán hay xem nhẹ và người mua xem rất nặng. Không phải vết hỏng nào cũng như nhau; điều quan trọng là vết đó nằm ở đâu, có lan ra không, có thấy rõ khi bày không. Thứ tự dưới đây đi từ nhẹ tới nặng theo cách nhìn thường gặp.

  • Mòn sử dụng tự nhiên: vết xước nhẹ trong lòng bát, mòn chân đế. Thường được chấp nhận, thậm chí là dấu cho thấy món đồ từng được dùng.
  • Rạn men do men co khác xương: nhiều dòng gốm có rạn ngay từ lúc ra lò. Đây là đặc điểm, không phải hỏng, miễn là không có vết nứt xuyên qua xương.
  • Sứt nhỏ ở miệng, vành, chân: kéo giá xuống rõ rệt, nhất là ở miệng bình, chỗ ánh mắt dừng lại đầu tiên.
  • Nứt chân chim, nứt tóc: vết nứt mảnh xuyên qua xương làm món đồ yếu đi và thường bị trừ nặng hơn sứt, vì có thể lan khi gặp nhiệt hay va chạm.
  • Mất bộ phận: thiếu nắp, gãy vòi, gãy quai, mất tai. Với đồ có chức năng, thiếu bộ phận có khi làm mất phần lớn giá trị.
  • Đã sửa, trám, gắn: tuỳ cách sửa và có nói rõ hay không. Đồ sửa được công khai vẫn có người mua ở mức giá thấp hơn; đồ sửa mà giấu thì khi lộ ra, người mua mất niềm tin vào cả món lẫn người bán.

Chỗ nhận ra một vết sửa được che giấu là phần việc của người giám định, đã có tài liệu riêng ở các trang chuyên về thật giả. Với bạn là người giữ đồ, việc nên làm là ghi rõ mọi vết hỏng mình biết và nói trước khi bán: giá có thể thấp hơn một chút, nhưng giao dịch sạch và không bị đòi lại tiền sau đó.

Kích thước, đôi và bộ: những yếu tố rất đời thường

Kích thước tác động lên giá theo hai chiều. Món quá nhỏ đôi khi bị coi là đồ phụ, trừ những nhóm vốn được ưa vì nhỏ như hộp, lọ, chén. Món quá lớn lại kén người mua vì ít nhà có chỗ đặt, vận chuyển tốn và dễ vỡ. Cỡ "vừa tay, vừa bàn" thường dễ bán nhất. Khi so giá, đừng đem một chiếc bình cao gần nửa người so với một chiếc bình để bàn chỉ vì cùng dòng.

Đồ làm theo đôi, như đôi bình, đôi lọ, đôi đèn, được tính cao hơn hẳn tổng của hai chiếc lẻ. Lý do là đôi nguyên vẹn hiếm hơn: qua hàng chục năm, rất nhiều đôi đã bị vỡ một chiếc hoặc bị chia cho hai nhà. Tương tự, một bộ chén đủ số, một bộ đồ thờ đủ món, một bình có đủ nắp và đế gỗ theo kèm luôn được nhìn khác với món lẻ.

Thực tế này có một hệ quả cho các gia đình: khi chia đồ cho con cháu, tách một đôi bình thành hai nhà là cách làm giảm giá trị của cả hai chiếc. Nếu có thể, hãy giữ đôi, bộ ở cùng một chỗ và thoả thuận chia theo cách khác. Chuyện chia thừa kế khi các bên chưa thống nhất là việc pháp lý; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết.

Tự xếp hạng một món gốm sứ trong nhà trước khi hỏi giá

Trước khi mang đồ đi hỏi hay mời người đến xem, bạn nên tự lập một phiếu ghi chép. Phiếu này không cho ra con số, nhưng giúp bạn hiểu món đồ nằm ở đâu và nghe người khác nói có phân biệt được đâu là nhận xét, đâu là chào hàng.

  1. Chụp ảnh sáu phía dưới ánh sáng ban ngày: thân trước, thân sau, hai bên, miệng nhìn từ trên xuống, đáy. Chụp riêng từng vết hỏng với một vật nhỏ bên cạnh để thấy kích thước.
  2. Đo chiều cao, đường kính miệng, đường kính thân rộng nhất, đường kính chân; cân nếu có cân nhà bếp.
  3. Ghi những gì gia đình biết: ai mua, mua khi nào, ở đâu, từng để ở nhà nào. Ghi đúng điều mình biết, phần nghe kể thì ghi là nghe kể.
  4. Ghi tình trạng theo thứ tự ở mục trên: mòn, rạn, sứt, nứt, thiếu, đã sửa. Không bỏ qua vết nào.
  5. Đánh dấu món này lẻ hay thuộc đôi, bộ; nếu thuộc bộ thì các món còn lại đang ở đâu.
  6. Xếp món vào một trong ba nhóm tạm: đồ dùng gia đình, đồ trang trí có tay nghề, đồ có thể là cổ vật. Nhóm thứ ba thì hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi tính chuyện bán.
  7. Hỏi ít nhất hai người độc lập, đưa cùng một bộ ảnh và phiếu ghi chép, rồi so cách họ nhận xét chứ không chỉ so con số họ đưa ra.

Một phiếu ghi chép tốt còn có ích lâu dài: nó là bắt đầu của hồ sơ nguồn gốc, thứ mà danh mục nguồn gốc và hồ sơ trên trang này bàn kỹ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Gốm sứ càng cổ thì càng có giá trị phải không?

Không hẳn. Độ cổ chỉ là một yếu tố. Một dòng gốm rất cổ nhưng còn lại nhiều đồ thô dùng hằng ngày có thể được trả thấp hơn một dòng mới vài chục năm nhưng làm ít, tay nghề cao, đang được nhiều người tìm. Độ hiếm, chất lượng chế tác và tình trạng thường nặng ký hơn số tuổi.

Có nên rửa sạch món gốm trước khi mang đi hỏi giá không?

Chỉ nên lau bụi nhẹ bằng khăn mềm khô. Đừng ngâm hoá chất tẩy, đừng cạo lớp bám ở chân đế, vì những dấu vết đó giúp người xem hiểu món đồ. Vệ sinh sai cách có thể làm mất giá; phần này được bàn kỹ ở danh mục tình trạng và sửa chữa của trang.

Hiệu đề dưới đáy có làm món đồ đắt hơn không?

Chỉ khi hiệu đề khớp với xương gốm, men, dáng và nét vẽ. Đời sau chép hiệu đề đời trước rất nhiều, nên một dòng chữ đứng một mình không đủ để định giá. Nếu thấy hiệu đề, hãy chụp rõ và để người có chuyên môn đối chiếu.

Một chiếc trong đôi bình bị vỡ, chiếc còn lại có mất giá không?

Có, thường giảm đáng kể so với khi còn đủ đôi, vì người sưu tầm đánh giá cao đôi nguyên vẹn. Chiếc còn lại vẫn có giá trị như một món lẻ. Nếu biết chiếc kia đang ở nhà người thân, việc gom lại đủ đôi trước khi bán thường có lợi cho cả hai bên.

Rạn men có phải là hỏng không?

Rạn trong lớp men thường là đặc điểm của nhiều dòng gốm do men và xương co khác nhau khi nguội, không coi là hỏng. Điều cần phân biệt là vết nứt xuyên qua xương gốm. Nếu không chắc, ghi lại và hỏi người có kinh nghiệm thay vì tự kết luận.

Món gốm có thể là cổ vật thì có được bán tự do không?

Cổ vật có quy định riêng theo Luật Di sản văn hoá về đăng ký, mua bán và mang ra nước ngoài. Trước khi tính chuyện chuyển nhượng, bạn nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh nơi mình cư trú để biết món đồ thuộc diện nào và cần làm thủ tục gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138