Gốm sứ Việt làm trong thế kỷ XX — từ gốm mỹ nghệ Nam Bộ, chén đĩa vẽ tay của các lò dân gian, đồ Bát Tràng các thời, tới bát đĩa của các nhà máy sứ thời bao cấp — phần lớn chưa đủ tuổi để gọi là cổ vật, nhưng đã có người tìm mua. Lý do là ba thứ gặp nhau cùng lúc: nguồn đồ còn trong dân bắt đầu thưa dần, ký ức của một thế hệ gắn với những món đó, và nhu cầu trang trí theo phong cách xưa của quán xá, nhà ở.
Nhưng "có người tìm" không có nghĩa là món nào cũng có giá. Trong cùng nhóm đồ thế kỷ XX, khoảng cách giữa món được săn và món chỉ đáng giá sử dụng rất xa. Bài này giải thích những yếu tố làm nên khoảng cách đó, theo cách nhìn của người định giá chứ không phải người bán, và nói thẳng về rủi ro của một nhóm đồ mà giá phụ thuộc nhiều vào trào lưu.
Một nhóm đồ nằm giữa đồ cũ và đồ cổ
Đồ gốm sứ thế kỷ XX có vị trí khá đặc biệt. Nó cũ hơn đồ dùng thường ngày, mang dấu ấn của một thời đã qua, nhưng phần lớn chưa tới mốc tuổi mà luật coi là cổ vật. Nhờ vậy, việc mua bán nó đơn giản hơn nhiều so với đồ cổ thật sự, và cũng vì vậy mà nhiều người mới bắt đầu sưu tầm chọn nhóm này để học.
Nguồn cung của nhóm này đến từ chính các gia đình: tủ bát của ông bà, kho đồ của nhà cũ chuẩn bị phá dỡ, đồ thanh lý từ cơ quan, quán ăn lâu năm đóng cửa. Khi một khu phố cũ được xây lại, cả một lượng đồ ra thị trường cùng lúc rồi sau đó cạn dần. Đây là lý do giá của một số mẫu có lúc đứng yên, có lúc nhích lên rõ khi người ta nhận ra đồ không còn nhiều.
Nhu cầu thì đến từ ba nhóm: người sưu tầm muốn có đại diện của từng dòng, từng lò; người hoài niệm muốn tìm lại đúng chiếc bát, chiếc đĩa của tuổi thơ; và người trang trí — quán cà phê, nhà hàng, homestay — cần đồ có "chất xưa". Ba nhóm này nhìn giá trị khác nhau. Người sưu tầm xem kỹ dòng, lò, tình trạng; người hoài niệm xem đúng mẫu; người trang trí xem màu và dáng có hợp không gian không.
Những dòng gốm sứ thế kỷ XX hay được nhắc tới
Gốm mỹ nghệ Biên Hoà. Gắn với trường mỹ nghệ thành lập ở Biên Hoà đầu thế kỷ XX, nổi tiếng với các màu men đặc trưng, trong đó men xanh đồng được nhắc nhiều nhất, và lối trang trí khắc chìm kết hợp men màu. Nơi này nay thuộc tỉnh Đồng Nai. Đồ có tay nghề cao, dáng đẹp, tình trạng tốt thường được người sưu tầm Nam Bộ chú ý.
Gốm Lái Thiêu và các lò vùng Thủ Dầu Một cũ. Nổi tiếng với chén, tô, đĩa gia dụng vẽ tay đề tài dân dã như con gà, con cá, cành hoa, nét vẽ nhanh và phóng khoáng. Phần lớn là đồ dùng hằng ngày nên còn nhiều, nhưng những mẫu vẽ đẹp, ít gặp vẫn có người tìm. Vùng này nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh.
Gốm Bát Tràng các thời. Bát Tràng làm gốm liên tục qua nhiều thế kỷ nên đồ thế kỷ XX chỉ là một lát cắt. Người mua nhìn kỹ dáng, men và việc món đồ được làm theo lối truyền thống hay theo lối sản xuất hàng loạt về sau.
Đồ của các nhà máy sứ thời bao cấp. Bát đĩa, ấm chén, cốc của các nhà máy sứ trong nước gắn với ký ức nhiều gia đình. Giá trị chủ yếu đến từ nhu cầu hoài niệm và trang trí, phụ thuộc mẫu, độ đủ bộ và tình trạng.
Lưu ý khi nhắc tên dòng. Tên dòng gốm là nhãn mà người bán dùng để nâng giá trước tiên. Khi chưa có người am hiểu xác nhận, bạn nên coi tên dòng là giả thuyết. Việc phân biệt đồ đúng dòng với đồ làm theo kiểu, đồ làm sau thuộc về người giám định.
Đồ mỹ nghệ và đồ gia dụng: hai cách định giá khác nhau
Trong nhóm gốm sứ thế kỷ XX, phân biệt đồ mỹ nghệ với đồ gia dụng là bước đầu tiên, vì hai loại này được định giá theo logic khác nhau.
| Tiêu chí | Đồ mỹ nghệ, đồ trang trí | Đồ gia dụng hằng ngày |
|---|---|---|
| Người làm | Thợ có tay nghề, có khi có tên tuổi hoặc thuộc một xưởng, một trường | Lò dân gian, nhà máy, làm số lượng lớn |
| Yếu tố được nhìn đầu tiên | Dáng, men, kỹ thuật trang trí, độ hoàn thiện | Mẫu vẽ, mức gợi nhớ, độ đủ bộ |
| Ảnh hưởng của tình trạng | Rất lớn: sứt, nứt làm giảm mạnh | Lớn nhưng dễ chấp nhận vết dùng hơn |
| Nhóm người mua chính | Người sưu tầm có kinh nghiệm | Người hoài niệm, người trang trí quán |
| Độ nhạy với trào lưu | Thấp hơn | Cao: mẫu đang được ưa có thể nguội đi nhanh |
Ví dụ giả định: một chiếc bình mỹ nghệ cỡ vừa, men đẹp, có dấu xưởng rõ, và một chồng mười chiếc chén vẽ tay dân dã cùng thời. Người sưu tầm thường trả cho chiếc bình cao hơn cả chồng chén, trong khi một quán cà phê đang trang trí lại có thể sẵn lòng trả khá cho chồng chén và không mấy quan tâm tới chiếc bình.
Yếu tố làm một món đồ thế kỷ XX được trả cao hơn
Trong cùng một dòng và cùng loại đồ, những yếu tố dưới đây thường tạo ra khác biệt. Không yếu tố nào đứng một mình quyết định được.
- Vẽ tay rõ nét, bố cục đẹp, khác với hoa văn in hay dán decal xuất hiện nhiều hơn ở giai đoạn sau.
- Mẫu ít gặp: đề tài lạ, màu men lạ trong dòng đó, hoặc dáng chỉ làm trong thời gian ngắn.
- Dấu xưởng, dấu nhà máy rõ ràng và khớp với kiểu đồ, giúp người mua khoanh được nơi làm và giai đoạn.
- Tình trạng tốt: không sứt mẻ, không nứt, men không bong, nhất là với đồ mỹ nghệ.
- Đủ đôi, đủ bộ: đôi bình, bộ chén, bộ ấm còn nguyên.
- Câu chuyện có thể kiểm: ảnh cũ của gia đình có món đồ, giấy tờ mua sắm, hay việc món đồ ở cùng một nhà từ khi mua.
Ngược lại, đồ bị mài chân cho phẳng, bị khoan lỗ làm đèn, bị sơn phủ thêm để "trông xưa" thường mất phần lớn sức hút với người sưu tầm, dù vẫn có thể dùng để trang trí.
Trào lưu: phần giá dễ biến mất nhất
Nhóm đồ thế kỷ XX chịu ảnh hưởng của trào lưu rõ hơn đồ cổ lâu đời. Khi một phong cách trang trí đang được ưa, một số mẫu bát đĩa, bình lọ được tìm nhiều, giá chào trên mạng tăng nhanh, và người giữ đồ dễ nghĩ đó là giá trị lâu bền. Khi phong cách đó qua đi, nhu cầu giảm, và những người mua theo trào lưu cũng là những người muốn bán ra cùng lúc.
Phần giá đến từ trào lưu khác với phần giá đến từ tay nghề và độ hiếm. Một chiếc bình mỹ nghệ làm khéo, ít gặp vẫn giữ được người quan tâm qua nhiều năm. Một mẫu bát in hoa văn đang được quán xá săn có thể chỉ được tìm trong vài mùa. Khi đánh giá đồ của mình, bạn nên tự hỏi: nếu bỏ đi lý do "đang hợp mốt", món này còn lý do gì để người ta muốn giữ?
Đây cũng là lý do trang này không khuyên mua đồ gốm sứ thế kỷ XX để chờ lên giá. Đồ cũ có rủi ro thanh khoản: lúc cần bán chưa chắc đã có người mua đúng giá mình kỳ vọng. Có rủi ro đồ làm theo kiểu cũ trà trộn. Và có rủi ro trào lưu đổi chiều. Mua vì thích, vì muốn dùng, vì muốn giữ một phần ký ức thì hợp lý hơn nhiều.
Mốc 100 năm: khi đồ đầu thế kỷ XX chạm ngưỡng cổ vật
Luật Di sản văn hoá coi cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hoá, khoa học và từ 100 năm tuổi trở lên. Với đồ gốm sứ làm trong những thập niên đầu thế kỷ XX, mốc tuổi này không còn xa, thậm chí đã chạm tới với những món làm sớm nhất. Điều đó không có nghĩa món nào đủ tuổi cũng tự động là cổ vật, vì còn tiêu chí về giá trị, nhưng nó có nghĩa là người giữ đồ cần để ý hơn.
Về mặt giá trị, việc chạm mốc tuổi có hai mặt. Một mặt, món đồ được nhìn như hiện vật có bề dày, người sưu tầm nghiêm túc quan tâm hơn. Mặt khác, việc mua bán, đăng ký và nhất là mang ra nước ngoài có thể phải theo thủ tục riêng, khiến nhóm người mua hẹp lại và thời gian giao dịch dài ra. Người mua nước ngoài, chẳng hạn, có thể không mang món đồ đi được nếu chưa làm đủ thủ tục.
Vì vậy, với những món bạn nghĩ có thể làm từ khoảng đầu thế kỷ XX, cách làm cẩn thận là ghi chép đầy đủ, giữ nguyên trạng, và hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh về việc món đồ có thuộc diện phải đăng ký hay có hạn chế gì khi chuyển nhượng không. Hỏi trước bao giờ cũng rẻ hơn phải gỡ rối sau khi đã bán.
Giữ giá trị cho đồ gốm thế kỷ XX đang có trong nhà
Nếu nhà bạn còn một ít đồ gốm sứ của thế hệ trước, vài việc đơn giản dưới đây giúp giữ phần giá trị đang có mà không tốn kém.
- Đừng mài, khoan, sơn hay biến món đồ thành vật dụng khác như đèn, chậu cây. Mọi can thiệp đều khó đảo ngược.
- Vệ sinh nhẹ bằng nước sạch và khăn mềm, không dùng chất tẩy mạnh, không ngâm lâu với đồ có men bong hoặc màu vẽ trên men.
- Chụp ảnh và ghi lại câu chuyện gia đình về món đồ khi người lớn tuổi còn nhớ rõ.
- Giữ đôi, bộ ở cùng một chỗ; nếu chia cho con cháu, ghi lại món nào ở nhà ai.
- Khi có người hỏi mua, hỏi thêm ít nhất một người khác và so cách họ nhận xét về món đồ, không chỉ so con số.
Với những món có thể đã trên 100 năm tuổi và có giá trị lịch sử, văn hoá, hãy hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi chuyển nhượng, vì món đó có thể thuộc diện cổ vật theo Luật Di sản văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Chén đĩa vẽ con gà của ông bà có đáng giữ không?
Đáng giữ nếu gia đình quý nó, và có thể có người tìm nếu vẽ tay rõ nét, mẫu ít gặp, tình trạng tốt. Phần lớn chén đĩa loại này là đồ gia dụng làm nhiều, nên giá trị chủ yếu đến từ nhu cầu hoài niệm và trang trí, không cao như đồ mỹ nghệ.
Đồ gốm thế kỷ XX có phải là cổ vật không?
Phần lớn chưa, vì Luật Di sản văn hoá đặt mốc từ 100 năm tuổi trở lên cùng với các tiêu chí về giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học. Những món làm đầu thế kỷ XX có thể đã chạm mốc tuổi; khi đó nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi mua bán.
Vì sao giá rao trên mạng cho đồ gốm xưa cao hơn nhiều so với giá người mua trả?
Giá rao là giá người bán mong muốn, không phải giá đã chốt. Với nhóm đồ phụ thuộc trào lưu, khoảng cách này càng rộng. Muốn biết giá thật, bạn cần nhìn những giao dịch đã chốt với món tương tự, không phải tin rao.
Có nên mua đồ gốm thế kỷ XX để chờ lên giá không?
Trang này không khuyên mua đồ sưu tầm để đầu tư. Nhóm đồ này có rủi ro thanh khoản, rủi ro đồ làm theo kiểu cũ và rủi ro trào lưu qua đi. Mua vì thích, vì muốn dùng hoặc giữ ký ức là lý do bền hơn.
Bình gốm cũ bị khoan đáy làm chân đèn có còn giá trị không?
Vẫn còn giá trị trang trí, nhưng với người sưu tầm thì giảm rất mạnh vì món đồ đã bị can thiệp không đảo ngược được. Nếu nhà bạn còn bình nguyên vẹn, đừng biến nó thành đèn hay chậu cây.