Với tranh và đồ giấy, cùng một việc "làm sạch" có thể giữ hoặc phá giá trị tuỳ ai làm và làm thế nào: người phục chế chuyên nghiệp gỡ lớp véc-ni ngả vàng hay bồi lại tranh lụa đúng cách thường giúp tác phẩm được đánh giá tốt hơn, còn tự rửa bằng xà phòng, tẩy trắng bằng hoá chất hay ép plastic thì có thể làm mất giá vĩnh viễn. Giấy, lụa và lớp sơn là những vật liệu mỏng manh; một lần làm sai thường không có đường quay lại.
Bài này không hướng dẫn tự phục chế tranh. Nó giúp bạn hiểu việc nào thị trường chấp nhận, việc nào làm tụt giá, để quyết định đúng khi có một bức tranh cũ ố vàng trong tay. Phần nhận ra tranh đã bị sửa, tranh chép hay chữ ký giả đã có ở trang Siêu Thị Cổ Vật.
Những việc hay được làm với tranh cũ và tác động tới giá trị
Bảng dưới gom các việc thường gặp, chia theo ai làm và làm thế nào. Cùng một việc nhưng đặt vào tay khác nhau cho kết quả khác hẳn.
| Việc làm | Do người phục chế chuyên nghiệp | Do người không chuyên tự làm |
|---|---|---|
| Gỡ lớp véc-ni ngả vàng trên tranh sơn dầu | Thường được chấp nhận, màu gốc hiện lại, có thể giúp tác phẩm được đánh giá tốt hơn | Dễ ăn luôn lớp màu mỏng bên dưới; hư hại khó cứu |
| Làm sạch bụi bề mặt | Chấp nhận được, ít rủi ro | Lau ướt có thể làm bong màu nước, nhoè mực, loang màu |
| Xử lý ố đốm trên giấy | Có kiểm soát, cân nhắc giữ độ bền của giấy | Tẩy trắng bằng hoá chất làm giấy giòn, trắng bệch, mất giá |
| Bồi lại tranh lụa, tranh giấy | Là việc truyền thống, đúng cách thì giữ giá và kéo dài tuổi tranh | Hồ không phù hợp, bồi lệch, làm nhăn mặt tranh |
| Vá chỗ rách | Vá từ mặt sau bằng giấy và hồ gỡ được | Băng dính, keo đa năng để lại vết ố vàng, rất khó gỡ |
| Vẽ lại chỗ mất màu | Chỉ trong phạm vi chỗ mất, có ghi chép, gỡ được | Vẽ đè rộng ra ngoài, làm thay đổi tác phẩm |
Cột giữa không có nghĩa mọi việc do người chuyên nghiệp làm đều không ảnh hưởng gì. Phục chế lớn, nhất là vẽ bù diện rộng, vẫn làm giá trị giảm so với tranh còn nguyên. Nhưng khoảng cách giữa hai cột thường là khoảng cách giữa "giảm có kiểm soát" và "mất giá khó cứu".
Tranh sơn dầu: lớp véc-ni ngả vàng không phải là màu tranh
Nhiều bức tranh sơn dầu cũ trông vàng úa, tối sầm, không phải vì hoạ sĩ vẽ thế mà vì lớp véc-ni phủ ngoài đã ngả màu theo thời gian, cộng thêm bụi, khói, dầu mỡ bám nhiều năm. Gỡ lớp này đúng cách là việc quen thuộc của nghề phục chế tranh trên thế giới, và nhiều bức tranh sau khi làm sạch hiện lại màu sắc gần với ý đồ ban đầu, nhờ đó được người xem và người mua đánh giá cao hơn.
Nhưng đây cũng là một trong những việc rủi ro nhất nếu làm sai. Lớp véc-ni và lớp màu trên cùng có khi rất gần nhau; dung môi mạnh hay tay chà mạnh có thể lấy đi cả những lớp màu láng mỏng mà hoạ sĩ dùng để tạo chiều sâu. Một bức tranh bị "rửa quá tay" trông phẳng, chói, mất hồn, và người trong nghề nhìn ra ngay. Giá trị mất đi trong trường hợp này không lấy lại được.
Vì thế các mẹo dân gian như lau tranh bằng khoai tây, nước xà phòng, dầu ăn hay cồn đều không nên áp dụng cho tranh có giá trị. Nếu bức tranh của bạn tối và ngả vàng, cách đúng là để nguyên, giữ khô, tránh nắng, và hỏi người phục chế tranh chuyên nghiệp. Họ sẽ thử ở một vùng rất nhỏ trước, rồi mới quyết định có làm hay không.
Tranh giấy, tranh lụa và đồ giấy: những thói quen làm mất giá
Ép plastic. Đây có lẽ là cách làm hại đồ giấy phổ biến nhất. Bằng khen cũ, ảnh xưa, giấy tờ gia đình, cả tranh in được đem ép plastic cho "khỏi hỏng". Lớp ép dùng nhiệt và keo dính chặt vào giấy, gần như không gỡ ra được mà không làm hỏng mặt giấy. Với người sưu tầm, một món đồ giấy đã ép plastic thường mất phần lớn giá trị sưu tầm.
Dán băng dính vào chỗ rách. Băng dính thông thường để lâu sẽ ngả vàng, keo thấm vào giấy thành vệt ố nâu, và khi gỡ thì kéo theo cả lớp giấy. Vết băng dính là một trong những khuyết điểm bị trừ nặng trên đồ giấy.
Tẩy trắng ố vàng bằng hoá chất. Các chất tẩy có thể làm giấy trắng ra trước mắt nhưng để lại hoá chất trong sợi giấy, làm giấy giòn, mục nhanh hơn và có màu trắng bệch thiếu tự nhiên. Ố đốm nhẹ trên giấy cũ thường được người mua chấp nhận hơn một tờ giấy đã bị tẩy.
Xén lề cho vuông vức. Với tranh in, bản đồ, áp phích cũ, lề giấy nguyên vẹn là một phần giá trị. Xén lề để vừa khung hay cho gọn làm mất đi phần đó, và không bù lại được.
Dán chết vào bìa cứng. Dán toàn bộ mặt sau tranh giấy vào bìa cứng hay gỗ bằng keo dán khiến tranh không thể gỡ ra để bồi lại đúng cách, và chất axit trong bìa thường làm giấy ngả vàng nhanh hơn.
Bồi lại tranh: việc truyền thống cần đúng người
Tranh lụa và tranh giấy kiểu phương Đông thường được bồi — dán lên một hoặc nhiều lớp giấy đỡ phía sau — để tranh phẳng, chắc và treo được. Qua nhiều chục năm, lớp bồi có thể bong, phồng, nứt gãy theo nếp cuộn, hay ố vì hồ cũ. Bồi lại là một việc bình thường trong vòng đời của một bức tranh như vậy, và khi làm đúng cách, nó giúp tranh sống thêm nhiều năm mà không làm giảm giá trị.
Làm đúng cách nghĩa là gỡ lớp bồi cũ nhẹ nhàng, giữ tối đa lớp tranh gốc, dùng giấy bồi và hồ phù hợp — loại hồ có thể gỡ lại bằng nước trong các lần bồi sau — và không cắt xén mép tranh. Người thợ bồi lành nghề cũng biết tôn trọng những dấu tích cũ trên tranh như dấu triện, chữ đề, vì đó là một phần của tác phẩm.
Ngược lại, bồi bằng keo tổng hợp khó gỡ, bồi lệch làm mặt tranh nhăn, hay nhân lúc bồi mà "vẽ thêm cho đẹp" đều làm giá trị giảm. Khi đưa tranh đi bồi, bạn nên hỏi người thợ dùng loại hồ gì, có giữ lại lớp bồi cũ có giá trị lịch sử không, và xin ảnh trước – sau để lưu hồ sơ.
Khi đang giữ một bức tranh cũ cần xử lý
Trong lúc chưa đem tới người phục chế, có vài việc bạn làm được để tình trạng không xấu thêm, mà không rủi ro làm hỏng.
- Để tranh ở nơi khô, thoáng, tránh nắng trực tiếp và tránh tường ẩm; mùa nồm là thời điểm giấy và lụa dễ mốc nhất.
- Không cuộn chặt tranh giấy đã giòn; nếu tranh đang cuộn, đừng cố trải phẳng mạnh tay.
- Không lau mặt tranh bằng khăn ướt hay bất kỳ dung dịch nào.
- Không dán, không vá, không ép, không xén.
- Chụp ảnh toàn bộ và cận các chỗ hư để lưu và để gửi người phục chế xem trước.
- Ghi lại những gì biết về bức tranh: mua ở đâu, từ bao giờ, từng treo ở đâu; đó là phần hồ sơ có ích khi định giá.
Cách bảo quản tranh và đồ giấy dài hạn, chống mốc, chống mọt đã có ở trang Siêu Thị Cổ Vật. Danh mục Tranh, sách cũ và đồ giấy của Quý Giá bàn thêm những yếu tố làm nên giá của tranh ngoài tình trạng.
Khung, kính và mặt sau tranh: những thứ hay bị thay mà ít ai nghĩ tới
Khi đem tranh cũ đi "làm lại cho đẹp", nhiều người tiện tay thay luôn khung, kính và tấm lót sau. Khung mới sáng sủa hơn, kính mới trong hơn, tấm lót mới phẳng hơn. Nhưng với người sưu tầm, khung gốc — nhất là khung do chính hoạ sĩ hay xưởng đương thời làm — có khi là một phần giá trị của bức tranh. Thay khung không làm hỏng tranh, nhưng có thể làm mất một chi tiết mà người mua am hiểu muốn thấy.
Mặt sau tranh còn quan trọng hơn. Ở đó thường có những dấu vết khó thay thế: chữ ghi của hoạ sĩ, dấu xưởng khung, nhãn cũ, vết đóng đinh qua nhiều lần căng lại khung. Đó là những manh mối giúp đọc lịch sử bức tranh, và giá trị của chúng thuộc về phần nguồn gốc — danh mục Nguồn gốc và hồ sơ món đồ của Quý Giá bàn kỹ. Lót mới đè lên hay bóc bỏ tấm lót cũ là xoá những manh mối đó.
Nếu cần thay khung để bảo vệ tranh, bạn nên giữ lại khung cũ cùng mọi giấy dán, tấm lót có chữ, cất riêng và ghi chú rõ thuộc về bức tranh nào. Khi bán, đưa kèm những thứ đó cùng ảnh mặt sau trước khi thay. Người phục chế tranh có kinh nghiệm thường tự đề nghị như vậy; người làm khung tranh đại trà thì có khi vứt bỏ mà không hỏi.
Tranh đã phục chế được định giá ra sao
Khi định giá một bức tranh đã qua phục chế, người trong nghề quan tâm tới tỷ lệ phần còn nguyên của hoạ sĩ so với phần do người phục chế thêm vào, và vị trí của phần thêm vào. Vẽ bù một vết nứt nhỏ ở góc nền khác hẳn với vẽ lại khuôn mặt nhân vật chính. Những bức tranh có giá trị cao khi được bán qua kênh chuyên nghiệp thường đi kèm báo cáo tình trạng mô tả rõ các phần đã phục chế.
Nếu bạn có hồ sơ phục chế — ảnh trước và sau, mô tả việc đã làm — hãy giữ cẩn thận. Hồ sơ đó giúp người mua tin rằng họ biết đúng món mình mua, và thường giúp giá giữ được tốt hơn so với bức tranh mà người mua phải tự đoán phần nào là gốc.
Với những bức tranh có giá trị cao hoặc cần xác nhận tác giả, chuyện định giá vượt ra ngoài tình trạng; đó là lúc cần tới chuyên gia và có khi là thẩm định chính thức, nội dung có ở các trang khác trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Tự rửa tranh sơn dầu cũ ở nhà có được không?
Không nên với tranh có giá trị. Lớp véc-ni ngả vàng và lớp màu mỏng có khi rất gần nhau; dung môi hay tay chà mạnh có thể lấy đi cả màu gốc. Cứ giữ nguyên, giữ khô, tránh nắng và hỏi người phục chế tranh chuyên nghiệp.
Giấy tờ cũ đã ép plastic có gỡ ra được không?
Thường rất khó, vì lớp ép dùng nhiệt và keo bám chặt vào mặt giấy. Gỡ không khéo sẽ rách hoặc bong mặt giấy. Nếu món đó quan trọng, hỏi người phục chế giấy chuyên nghiệp trước khi thử bất cứ cách nào.
Tranh giấy bị ố vàng có nên tẩy trắng không?
Tẩy bằng hoá chất thường làm giấy giòn và trắng bệch, mất giá hơn là để ố. Ố nhẹ trên giấy cũ thường được người mua chấp nhận. Nếu ố nặng hoặc đang lan, nhờ người phục chế giấy xử lý có kiểm soát.
Bồi lại tranh lụa có làm mất giá không?
Bồi lại đúng cách là việc bình thường trong vòng đời tranh lụa, giúp tranh bền thêm mà không làm mất giá. Cần chọn thợ bồi lành nghề, dùng hồ gỡ được, không xén mép và không vẽ thêm vào tranh.
Tranh bị rách có nên dán băng dính tạm không?
Không nên. Băng dính ngả vàng, keo thấm vào giấy thành vệt ố và khi gỡ kéo theo cả lớp giấy. Nên để tranh phẳng, đặt giữa hai tờ giấy sạch và đem tới người phục chế để vá đúng cách từ mặt sau.
Tranh đã phục chế bán có cần khai không?
Nên khai rõ, kèm ảnh trước – sau và mô tả việc đã làm nếu có. Người mua am hiểu thường đánh giá phần phục chế, và một bức tranh có hồ sơ minh bạch thường giữ giá tốt hơn bức tranh để người mua tự đoán.