Một cuốn sách cũ có giá trị đáng kể khi hội đủ ba điều: có người thật sự muốn nó, số bản còn lại ít so với số người muốn, và bản bạn đang cầm ở tình trạng tốt hoặc có điều gì riêng như chữ ký, lời đề tặng, dấu sở hữu của một người đáng chú ý. Tuổi của cuốn sách tự nó không làm nên giá trị. Rất nhiều sách in từ lâu vẫn chỉ có giá như sách cũ thông thường.
Bài này dành cho người đang dọn tủ sách của ông bà, cha mẹ, hay đang băn khoăn có nên giữ một chồng sách cũ. Bạn sẽ thấy bốn câu hỏi để tự xếp hạng một cuốn sách, vai trò của ấn bản, chữ ký, tình trạng, và vì sao một bộ đủ thường hơn hẳn các cuốn lẻ cộng lại. Cách xác định lần in của một cuốn cụ thể và nhận biết sách ghép bộ là chủ đề kiểm tra trước khi mua, chỉ được nhắc ở đây.
Sách cũ, sách hiếm và sách có giá không phải là một
Trong tiếng nói hằng ngày, ba khái niệm này hay bị trộn lẫn. Sách cũ là sách đã qua sử dụng, bất kể in năm nào. Sách hiếm là sách còn rất ít bản. Sách có giá là sách mà người mua sẵn lòng trả cao hơn hẳn giá sách cũ thông thường. Một cuốn có thể hiếm mà không ai cần, nên vẫn khó bán; một cuốn có thể còn nhiều bản mà vẫn được tìm vì nhu cầu quá lớn.
Thực tế phũ phàng với người dọn tủ sách là phần lớn sách cũ trong nhà, kể cả in từ nhiều chục năm trước, có giá trị khiêm tốn. Sách giáo khoa, sách tham khảo đã lỗi thời, tiểu thuyết in số lượng lớn, sách được tái bản nhiều lần thường thuộc nhóm này. Điều đó không có nghĩa chúng vô dụng: chúng có thể có ích cho người đọc, cho thư viện, cho hội đổi sách.
Một điểm hay bị bỏ qua: giá trị của sách cũ gắn chặt với người đọc của từng thời. Sách mà thế hệ trước đọc nhiều, in nhiều thì hôm nay còn nhiều bản; sách chỉ một nhóm nhỏ quan tâm, in ít, lại dễ trở nên hiếm. Những cuốn sách nghề, sách hướng dẫn thủ công, sách về một làng, một vùng, in một lần rồi thôi, thường là những cuốn bất ngờ có người tìm.
Nhóm sách có giá thường nhỏ và có đặc điểm riêng. Biết cách nhận ra nhóm này giúp bạn không bỏ sót một cuốn quý trong chồng sách định cho đi, và cũng không mất công chờ đợi một cái giá cho những cuốn không có thị trường.
Bốn câu hỏi xếp hạng một cuốn sách cũ
Ai cần cuốn này? Có nhóm sưu tầm nào quan tâm tới tác giả, chủ đề, nhà in, hoạ sĩ minh hoạ của nó không? Sách về lịch sử địa phương, sách nghề thủ công xưa, sách văn học quan trọng, sách có minh hoạ đẹp thường có người tìm. Không có nhóm người cần, các yếu tố khác gần như không còn ý nghĩa.
Còn bao nhiêu bản? Sách in ít, bị thất lạc nhiều qua chiến tranh, chuyển nhà, thiên tai, hay chưa từng được tái bản, sẽ hiếm. Sách in nhiều đợt, còn bán rộng rãi, thì không.
Bản này ở tình trạng nào? Cùng một ấn bản, bản còn bìa gốc, đủ trang, gáy chắc có thể được đánh giá cao hơn nhiều lần bản mất bìa, ố, mọt.
Bản này có gì riêng? Chữ ký tác giả, lời đề tặng, ghi chú của một người đáng chú ý, dấu tủ sách của một nhân vật, bìa đặc biệt. Đây là những điều biến một bản sách thành độc nhất.
Ấn bản và lần in: vì sao bản in đầu được tìm
Với những tác phẩm quan trọng, người sưu tầm thường tìm bản in lần đầu, vì đó là lúc tác phẩm lần đầu ra mắt người đọc, trước những lần sửa chữa, cắt gọt hay thay đổi trình bày về sau. Bản in đầu của một tác phẩm đã trở thành kinh điển là nhóm được quan tâm nhiều nhất. Còn với sách bình thường, lần in thứ mấy hầu như không tạo khác biệt.
Ngoài lần in đầu, có những ấn bản được tìm vì lý do khác: bản in giấy tốt số lượng ít, bản có đánh số, bản có tranh phụ bản của hoạ sĩ có tên tuổi, bản có bìa do người nổi tiếng trình bày, hay ấn bản có lời tựa không xuất hiện ở các lần in sau. Ngược lại, ấn bản bị lược bớt, in trên giấy xấu với số lượng lớn thường ít được chú ý.
Việc xác định chính xác một cuốn là lần in nào đòi hỏi đối chiếu trang bản quyền, lời cuối sách, thư mục và các bản khác, và không phải lúc nào cũng có câu trả lời chắc chắn. Nếu bạn nghi một cuốn trong nhà là bản in đầu của tác phẩm quan trọng, hãy chụp kỹ trang tên sách, trang ghi thông tin xuất bản và trang cuối, rồi hỏi người làm thư viện hay người sưu tầm chuyên về mảng đó.
Chữ ký, lời đề tặng và dấu vết của người đọc trước
Những gì được viết, đóng lên sách có thể làm giá trị tăng, giữ nguyên hoặc giảm, tuỳ ai viết và viết gì.
| Dấu vết trên sách | Thường tác động thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chữ ký tác giả, không đề tặng | tăng, nhất là với tác giả được sưu tầm | chữ ký cần được đối chiếu, không tự coi là bảo chứng |
| Lời đề tặng của tác giả cho người vô danh | tăng, nhưng ít hơn chữ ký kèm lời đề tặng có ý nghĩa | nội dung lời đề tặng càng riêng càng thú vị |
| Lời đề tặng cho một nhân vật có liên hệ với tác phẩm | tăng rõ rệt, vì bản sách gắn với hai con người | cần xác định người được tặng là ai |
| Ghi chú bên lề của một người có tên tuổi | có thể tăng mạnh như một tư liệu | cần chứng minh nét chữ là của người đó |
| Dấu tủ sách, ex-libris của người đáng chú ý | tăng nhẹ đến rõ, tuỳ người | là một dòng lịch sử sở hữu |
| Dấu thư viện, số đăng ký thư viện | thường giảm | cần biết sách đã được thư viện thanh lý hợp lệ |
| Ghi chép, gạch chân, tô màu của người đọc bình thường | giảm | nhất là khi viết bằng mực, bút dạ |
Đừng bao giờ tẩy, xé trang đề tặng hay cạo dấu để sách "sạch" hơn. Can thiệp kiểu đó làm hỏng sách và xoá mất lịch sử của nó.
Tình trạng: những gì người mua sách xem đầu tiên
Người mua sách có kinh nghiệm thường xem theo một thứ tự gần như cố định. Bạn có thể tự xem trước theo đúng thứ tự đó:
- Bìa: còn bìa gốc hay đã đóng lại; bìa áo rời nếu sách vốn có; vết rách, phai màu ở gáy.
- Gáy và đóng xén: chắc hay lỏng, có tay sách nào bung, có bị đóng lại và xén mất lề không.
- Đủ trang: đếm số trang, kiểm tranh phụ bản, bản đồ gấp, tờ rời vốn có trong sách.
- Giấy: ố vàng đều theo thời gian là bình thường; đốm nâu, vết nước, mốc, mọt là điểm trừ.
- Mùi và ẩm: sách để lâu chỗ ẩm có mùi mốc khó bay, người mua sẽ e ngại vì sợ lây cho tủ sách của họ.
- Đóng bìa mới: một lớp bìa da hay bìa cứng mới làm sách đẹp hơn với người đọc, nhưng với bản in đầu quan trọng, việc mất bìa gốc có thể làm giảm giá trị.
Mô tả đúng tình trạng, kể cả điểm xấu, giúp người mua ở xa tin bạn hơn và tránh tranh cãi khi giao sách.
Bộ đủ và cuốn lẻ, tạp chí và sách nhiều tập
Với sách nhiều tập, tạp chí theo năm, tủ sách theo một tủ chuyên đề, một bộ đủ thường được đánh giá cao hơn tổng các cuốn lẻ cộng lại. Lý do đơn giản: người sưu tầm muốn hoàn chỉnh, và việc gom đủ từng cuốn lẻ tốn rất nhiều thời gian. Một bộ thiếu một tập có thể bị đánh giá thấp hơn đáng kể so với bộ đủ, nhất là khi tập thiếu là tập hiếm nhất.
Điều này có hai hệ quả thực tế. Một là đừng tách bộ để bán dần, trừ khi bạn chắc rằng không ai tìm bộ đủ. Hai là nếu bộ của bạn thiếu, hãy ghi rõ tập nào thiếu thay vì im lặng; người mua có thể đang có đúng tập đó và sẵn lòng mua phần còn lại.
Với sách chữ Hán Nôm, sách in ván gỗ cũ, giấy tờ viết tay đóng thành tập, cần thận trọng hơn. Một số có thể có giá trị di sản tư liệu hoặc thuộc diện cổ vật theo Luật Di sản văn hoá. Trước khi bán, chuyển nhượng hay mang ra nước ngoài, nên hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh hoặc thư viện, viện nghiên cứu chuyên ngành để biết mình đang giữ gì.
Rà tủ sách gia đình trong một buổi chiều
Nếu bạn đang có vài trăm cuốn sách cũ và không biết bắt đầu từ đâu, trình tự sau giúp lọc nhanh:
- Tách riêng sách giáo khoa, sách tham khảo đã lỗi thời và sách còn bán phổ biến; nhóm này phần lớn hợp để tặng, đổi hoặc gửi thư viện.
- Gom riêng sách in lâu năm, sách không còn thấy trong hiệu sách, sách về địa phương, nghề xưa, sách có minh hoạ đẹp.
- Mở trang đầu và trang cuối từng cuốn trong nhóm thứ hai, tìm chữ ký, lời đề tặng, dấu tủ sách, thông tin lần in.
- Đánh dấu những cuốn có từ hai trong bốn yếu tố: có người cần, còn ít bản, tình trạng tốt, có điểm riêng.
- Chụp ảnh bìa, trang tên sách, trang thông tin xuất bản, trang có chữ ký và chỗ hỏng của những cuốn đã đánh dấu.
- Hỏi ý kiến người sưu tầm hoặc người bán sách cũ có chuyên môn về đúng mảng đó; so sánh ít nhất hai ý kiến.
Đừng vứt bỏ hay bán xô cả tủ sách trước khi làm xong bước ba. Những cuốn có giá thường lẫn trong chồng sách trông bình thường nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sách in từ rất lâu có phải sách quý không?
Không nhất thiết. Tuổi tác chỉ là một yếu tố, và không phải yếu tố mạnh nhất. Một cuốn sách in lâu năm nhưng in số lượng lớn, nội dung ít người quan tâm, tình trạng kém thì vẫn chỉ là sách cũ thông thường. Nhu cầu và độ hiếm thật mới quyết định.
Sách có chữ ký tác giả có luôn đắt hơn không?
Thường được đánh giá cao hơn bản không ký, nhưng mức chênh tuỳ tác giả. Tác giả từng ký rất nhiều sách trong các buổi giao lưu thì bản có chữ ký không hiếm. Chữ ký kèm lời đề tặng có ý nghĩa, cho người có liên hệ với tác phẩm, mới là loại được tìm nhiều.
Sách bị mọt vài trang có còn bán được không?
Còn, nhưng giá trị giảm tuỳ mức độ và vị trí. Mọt ở lề, chưa ăn vào chữ hay tranh thì ít ảnh hưởng hơn mọt xuyên qua phần nội dung. Nên cách ly cuốn sách đó khỏi tủ sách khác ngay để mọt không lan, và ghi rõ tình trạng khi mô tả.
Có được in lại hay chụp toàn bộ sách cũ để bán không?
Sở hữu một bản sách không cho bạn quyền sao chép hay xuất bản lại nội dung. Nếu tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ, cần sự đồng ý của người giữ quyền. Thời hạn và trường hợp cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Tạp chí cũ có phải sưu tầm cả năm mới có giá trị không?
Trọn năm hoặc trọn bộ thường được đánh giá cao hơn nhiều so với số lẻ. Tuy vậy một số số lẻ đặc biệt, như số ra mắt, số Tết, số có bài quan trọng hay minh hoạ đẹp, có thể được tìm riêng. Hãy ghi rõ đang có những số nào và thiếu số nào.
Sách có dấu thư viện mua được ở đâu đó có hợp pháp không?
Sách thư viện có thể đã được thanh lý theo thủ tục, khi đó thường có dấu thanh lý hoặc giấy tờ đi kèm. Nếu không có dấu hiệu thanh lý, nguồn gốc của cuốn sách là điều nên hỏi rõ. Với người mua có hiểu biết, dấu thư viện thường làm giá trị giảm.