Phần lớn tem cũ nằm trong album của các gia đình Việt là tem phổ thông: đẹp, gợi nhớ, có giá trị như một bộ sưu tập để xem và học, nhưng giá trị trao đổi thấp. Tem được in ra với số lượng lớn, rất nhiều người từng chơi tem, và nhiều con tem được bán thẳng cho người sưu tầm chứ chưa từng dán lên thư. Những con tem có giá trị cao là ngoại lệ, và chúng thường nổi bật vì một lý do cụ thể có thể giải thích được.
Bài này giải thích các lý do đó theo kiểu nguyên lý: tem chưa dùng và đã dùng khác nhau ở đâu, vì sao một bộ thiếu con mệnh giá cao bị mất giá, tờ nhỏ và tem không răng là gì, tình trạng con tem được nhìn thế nào, và nhu cầu của người chơi theo chủ đề tác động ra sao. Chuyện nhận ra tem in lại hay dấu huỷ giả là kỹ thuật riêng, bài chỉ nhắc khi cần.
Phần lớn tem cũ là tem phổ thông, và đó không phải tin xấu
Có một giai đoạn chơi tem là thú vui rất phổ biến ở nước ta: học sinh đổi tem cho nhau, các gia đình mua tem theo bộ ở bưu điện, nhiều người cắt tem từ phong bì thư rồi ngâm nước bóc ra dán vào album. Chính sự phổ biến đó làm lượng tem còn lại trong dân rất lớn. Nhiều bộ tem được phát hành với số lượng đủ cho cả người dùng lẫn người chơi, và người chơi thì giữ gìn cẩn thận, nên tem đẹp còn nhiều.
Ở nhiều nước, có thời kỳ tem được đóng dấu sẵn hàng loạt rồi bán cho người sưu tầm và các hãng kinh doanh tem ở nước ngoài. Loại tem này nhìn như đã dùng, nhưng không hề đi qua thư từ thật, nên người chơi lâu năm coi chúng là tem phổ thông, giá trị thấp hơn cả tem chưa dùng cùng bộ.
Biết điều này không làm album của bạn kém đi. Giá trị của một album tem gia đình nằm nhiều ở câu chuyện: ai đã sưu tầm, sưu tầm trong những năm nào, những bộ tem phản ánh đời sống và lịch sử ra sao. Nhưng nếu đang nghĩ tới chuyện bán, bạn nên bắt đầu từ giả định rằng phần lớn là tem phổ thông, rồi đi tìm ngoại lệ, chứ không làm ngược lại.
Tem chưa dùng và tem đã dùng: không phải lúc nào tem mới cũng hơn
Với phần lớn bộ tem, tem chưa dùng còn nguyên keo, răng đủ, màu tươi được trả cao hơn tem đã dùng. Lý do đơn giản: tem chưa dùng còn giữ đúng trạng thái lúc phát hành, và người chơi bộ thì muốn bộ đồng đều. Tem đã có vết bản lề dán album, keo bị ố hay đã rửa mất keo thì xuống một bậc so với tem còn keo nguyên.
Nhưng có những trường hợp ngược lại. Một số con tem được phát hành ra nhưng phần lớn bị dùng hết trên thư, hoặc thời gian bán rất ngắn, nên tem đã dùng thật trên thư từ đúng thời kỳ lại hiếm hơn tem chưa dùng. Với những con tem mệnh giá cao dùng cho bưu phẩm nặng, bản đã dùng với dấu bưu điện rõ, đúng thời kỳ, có khi được người chơi tìm hơn. Điều kiện là dấu phải thật và đúng; tem đã dùng mà dấu mờ, dấu lệch, dấu đè kín hình thì giá trị giảm.
Nguyên lý chung: người chơi trả cho thứ khó có. Ở bộ tem này, thứ khó có là tem chưa dùng hoàn hảo; ở bộ tem khác, thứ khó có là tem đã dùng thật đúng thời. Muốn biết tem nhà mình rơi vào trường hợp nào, phải tra tài liệu về đúng bộ tem đó chứ không áp một quy tắc cho mọi con tem.
Bộ đủ, tem lẻ, tờ nhỏ và tem không răng
Bộ đủ và bộ thiếu. Người chơi tem chuộng bộ đủ mọi mệnh giá. Một bộ thiếu đúng con mệnh giá cao hoặc con khó tìm nhất thì mất phần lớn sức hút, vì con còn thiếu mới là con khó kiếm. Ngược lại, có trong tay đúng con khó tìm ấy thì bạn có thứ người chơi bộ đang cần.
Tem lẻ. Tem lẻ của các bộ phổ thông thường được bán theo gói, theo lô. Chỉ những con lẻ thuộc nhóm hiếm mới đáng mô tả riêng.
Tờ nhỏ, khối tem. Tờ nhỏ là một tờ giấy nhỏ mang một hay vài con tem kèm phần trang trí xung quanh, phát hành riêng. Khối tem là nhiều con tem liền nhau chưa tách. Hai dạng này được chơi như đơn vị riêng; tách ra thì mất giá trị của dạng nguyên.
Tem không răng. Một số bộ có thêm bản không đục răng, in số lượng ít hơn. Bản này thường được tìm hơn bản có răng, nhưng cũng là chỗ người bán có thể cắt mép một con tem có răng để giả làm bản không răng, nên cần người có nghề xem.
Lề tờ và số tờ. Tem còn dính phần lề tờ có số in, dấu nhà in hay vạch màu đôi khi được người chơi chuyên sâu quan tâm hơn tem cắt sát. Khi chưa chắc, đừng cắt bỏ phần lề.
Tình trạng con tem: nhìn răng, keo, màu và độ cân
Không đi vào phân hạng chi tiết, có bốn điều người chơi tem nhìn trước tiên. Một là răng tem: đủ răng, không gãy, không ngắn. Hai là mặt sau: còn keo nguyên, có vết bản lề hay đã rửa mất keo, có mỏng giấy do bóc ra khỏi album hay không. Ba là màu: tươi hay đã phai vì ánh sáng, có vết ố vàng do ẩm hay không. Bốn là độ cân: hình in nằm giữa con tem hay lệch hẳn về một phía.
Mỗi khuyết điểm kéo giá xuống một bậc, và các khuyết điểm cộng dồn. Một con tem thuộc bộ hiếm nhưng mỏng giấy, gãy răng, ố vàng có thể chỉ còn giá trị như tem lấp chỗ trống trong album của người chơi, chờ khi tìm được con đẹp hơn thì thay. Con tem phổ thông nhưng hoàn hảo cũng không lên giá bao nhiêu, vì con hoàn hảo của bộ phổ thông vẫn còn nhiều.
Khí hậu nồm ẩm là kẻ thù lớn của tem ở nước ta: keo dính tem vào trang album, nấm mốc làm ố, tem dính vào nhau thành tảng. Album cất trong tủ gỗ kín gần tường ẩm nhiều năm thường gặp đúng các vấn đề này. Nếu tem đã dính trang, đừng cố bóc; hỏi người có kinh nghiệm trước khi làm gì, vì bóc sai là rách hoặc mỏng giấy.
Yếu tố làm giá tem lên hoặc xuống
Bảng dưới đây gom các yếu tố chính theo hướng tác động. Đây là so sánh tương đối, không phải bảng giá.
| Yếu tố | Làm giá lên | Làm giá xuống |
|---|---|---|
| Lượng còn lại | Phát hành ít, bán thời gian ngắn, bị dùng hết | Phát hành lớn, còn nhiều trong các album |
| Dạng | Bộ đủ, tờ nhỏ nguyên, khối tem nguyên | Bộ thiếu con khó, tờ nhỏ bị cắt rời |
| Đã dùng hay chưa | Đúng dạng khó có của bộ đó | Dấu đóng sẵn hàng loạt, dấu mờ, dấu đè hình |
| Tình trạng | Răng đủ, keo nguyên, màu tươi, hình cân | Gãy răng, mỏng giấy, ố, phai, lệch hình |
| Biến thể | Bản không răng, lỗi được ghi nhận | Khác biệt nhỏ không ai ghi nhận |
| Nhu cầu | Thuộc chủ đề, quốc gia nhiều người chơi | Ít người chơi mảng đó |
Đọc theo hàng ngang, bạn sẽ thấy một con tem có thể được cộng ở yếu tố này và bị trừ ở yếu tố khác. Giá trị cuối cùng là tổng của tất cả, và thường thì một khuyết điểm nặng về tình trạng đủ xoá phần lớn lợi thế về độ hiếm.
Nhu cầu theo chủ đề và theo quốc gia
Ngoài người chơi tem theo quốc gia, còn rất nhiều người chơi theo chủ đề: chim, hoa, bướm, tàu thuyền, thể thao, kiến trúc, nghề truyền thống. Một bộ tem Việt về chim hay về hoa có thể được người chơi chủ đề ở nhiều nước tìm, trong khi một bộ khác cùng thời, cùng lượng phát hành nhưng chủ đề ít người chơi thì chỉ có người chơi tem Việt quan tâm. Chủ đề rộng làm thị trường rộng.
Nhu cầu cũng phụ thuộc thế hệ người chơi. Tem từng là thú vui của một thế hệ đông đảo; khi thế hệ đó bắt đầu thanh lý album, lượng tem phổ thông đổ ra thị trường nhiều hơn số người mới vào chơi. Hệ quả là tem phổ thông khó lên giá, có khi còn khó bán, trong khi nhóm hiếm thật sự vẫn giữ được người tìm.
Điều này có nghĩa hai việc. Thứ nhất, đừng mua tem với ý định để dành bán lại có lời; trừ nhóm hiếm, thị trường tem phổ thông không có xu hướng đi lên. Thứ hai, nếu muốn bán, nên biết album của mình mạnh ở chủ đề nào để tìm đúng nhóm người chơi, thay vì chỉ rao chung là "album tem cũ".
Câu hỏi tự đặt ra trước khi nghĩ tem nhà mình quý
Trả lời trung thực những câu sau sẽ giúp bạn biết mình nên hỏi ai và hỏi gì.
- Tem trong album chủ yếu là bộ phát hành sau thời điểm nào, và đó có phải giai đoạn tem được in nhiều không?
- Tem đã dùng có dấu bưu điện thật trên thư, hay là dấu đóng sẵn đều đặn ở cùng một góc mọi con tem?
- Có bộ nào đủ mọi mệnh giá không, và bộ thiếu thì thiếu đúng con nào?
- Có tờ nhỏ, khối tem, tem không răng nào còn nguyên không?
- Mặt sau tem còn keo hay đã bị dán bản lề, bị dính trang album?
- Album mạnh về chủ đề nào: chim, hoa, thể thao, giao thông hay mảng khác?
- Có giấy tờ, sổ ghi chép nào của người sưu tầm ban đầu không: mua ở đâu, năm nào?
- Đã có ai xem album và nhận xét chưa, và người đó có lợi ích gì nếu mua lại?
Câu cuối đặc biệt quan trọng. Người đầu tiên xem album và trả giá ngay thường là người muốn mua, và nhận xét của họ không thể khách quan. Hãy nghe thêm ít nhất một người không có ý định mua.
Câu hỏi thường gặp
Album tem cũ của gia đình có đáng giá không?
Phần lớn album gia đình chứa tem phổ thông, giá trị trao đổi thấp nhưng giá trị kỷ niệm và giá trị để học thì lớn. Đáng để xem kỹ những bộ đủ, tờ nhỏ còn nguyên, tem không răng và tem đã dùng thật trên thư thuộc thời kỳ xa.
Tem đã đóng dấu có mất giá so với tem mới không?
Thường tem chưa dùng còn keo nguyên được trả cao hơn. Nhưng tem đóng dấu sẵn hàng loạt thì giá trị thấp, còn tem đã dùng thật trên thư đúng thời kỳ có khi lại hiếm hơn tem mới. Phải xét từng bộ cụ thể chứ không áp một quy tắc chung.
Có nên bóc tem đã dính vào trang album không?
Không nên tự bóc. Bóc sai làm rách tem hoặc mỏng giấy ở mặt sau, khiến con tem mất giá rõ. Nếu tem dính vì ẩm, giữ nguyên trang và hỏi người chơi tem có kinh nghiệm trước khi xử lý.
Tem không răng có phải lúc nào cũng quý hơn tem có răng không?
Bản không răng của một số bộ được in ít nên được tìm hơn, nhưng không phải bộ nào cũng có. Cũng có trường hợp con tem có răng bị cắt mép để trông như bản không răng, nên con nào được cho là quý cần người có nghề xem tận tay.
Mua tem để dành có sinh lời không?
Không nên trông vào điều đó. Thị trường tem phổ thông không có xu hướng đi lên vì nhiều album đang được thanh lý cùng lúc, còn nhóm hiếm thì rủi ro hàng giả và khó bán nhanh. Chơi tem vì thích thì bền hơn.
Tem theo chủ đề có dễ bán hơn không?
Thường là có, nếu chủ đề nhiều người chơi như chim, hoa, bướm, thể thao hay tàu thuyền. Người chơi chủ đề ở nhiều nước cùng tìm, nên thị trường rộng hơn so với bộ tem chỉ người chơi tem một quốc gia quan tâm.