Tên tuổi của người làm, của lò hay xưởng có thể nâng giá một món đồ sưu tầm lên rõ rệt, vì cái tên mang theo bảo đảm về chất lượng, một câu chuyện và một danh mục để so sánh. Nhưng cái tên chỉ nâng giá khi nó được xác lập chắc chắn, và khi món đồ là tác phẩm tiêu biểu của người đó chứ không phải món làm vội.
Ngược lại, phần lớn đồ cổ là khuyết danh mà vẫn có giá trị cao nhờ chất lượng và độ hiếm. Bài này giải thích các cấp độ của "tên tuổi" trong đồ sưu tầm, vì sao cùng một người làm mà giá các món có thể chênh rất xa, đồ khuyết danh được định giá ra sao, và nên hỏi gì trước khi tin một cái tên. Bài không gắn tên người cụ thể nào với giá.
Vì sao một cái tên làm thay đổi giá
Khi một món đồ được gắn với một người làm có tiếng, người mua nhận được ba thứ cùng lúc. Thứ nhất là một bảo đảm ngầm về chất lượng: người đó đã được giới chuyên môn công nhận, nên tác phẩm của họ ít có khả năng kém. Thứ hai là một câu chuyện: tiểu sử, phong cách, giai đoạn sáng tác, những gì người đó đóng góp cho nghề. Thứ ba là một danh mục để so sánh: các tác phẩm khác của cùng người đã được trưng bày, ghi chép, giao dịch, giúp người mua có điểm tựa khi trả giá.
Ba thứ này giảm bớt sự bất định, và trong thị trường đồ sưu tầm, sự bất định chính là thứ khiến người mua trả thấp. Một món khuyết danh, dù đẹp, buộc người mua phải tự đánh giá mọi thứ. Một món có tên tuổi rõ ràng cho phép họ dựa vào đánh giá của nhiều người trước đó.
Cũng vì vậy mà cái tên là thứ hay bị lạm dụng nhất. Gắn một cái tên lên một món đồ là cách nhanh nhất để đẩy giá, nên người mua am hiểu luôn hỏi: căn cứ nào cho thấy món này đúng là của người đó. Nhận diện chữ ký, dấu triện hay tranh chép là việc của người giám định chuyên môn; ở góc giá trị, chỉ cần nhớ rằng một cái tên chưa được xác lập chắc chắn thì gần như không cộng thêm gì, thậm chí làm người mua nghi ngờ hơn.
Bốn cấp của "tên tuổi" trong đồ sưu tầm
Tác giả cá nhân. Hoạ sĩ, nhà thư pháp, nghệ nhân chạm, nghệ nhân gốm có tên trong giới. Với tranh, thư pháp và đồ mỹ nghệ, đây là yếu tố giá nặng nhất. Giá trị phụ thuộc vào vị trí của người đó trong lịch sử nghề và mức độ tác phẩm được ghi chép.
Lò, xưởng, làng nghề. Phần lớn đồ gốm, đồ đồng, đồ gỗ xưa không mang tên người làm mà mang dấu ấn của một lò, một xưởng, một vùng. Người sưu tầm phân biệt các lò qua đặc điểm kỹ thuật và phong cách, và có những lò được đánh giá cao hơn hẳn vì chất lượng hoặc vì hoạt động ngắn.
Hãng, nhà sản xuất. Với đồ sưu tầm hiện đại như đồng hồ, máy ảnh, đồ điện tử, đồ chơi, tên hãng và dòng sản phẩm là yếu tố nhận diện chính. Cùng một hãng, các dòng khác nhau có giá rất khác nhau tuỳ độ hiếm và sức hút với người chơi.
Khuyết danh. Không xác định được người làm hay nơi làm. Đây là tình trạng của đa số đồ xưa trong dân gian. Khuyết danh không có nghĩa thiếu giá trị; nó chỉ có nghĩa giá phải dựa vào các yếu tố khác như tay nghề, độ hiếm, tình trạng.
Tác phẩm tiêu biểu và tác phẩm thường của cùng một người
Người mới hay nghĩ rằng chỉ cần là của một người có tiếng thì món nào cũng có giá ngang nhau. Thực tế, giá các tác phẩm của cùng một người có thể chênh rất xa. Người làm nghề nào cũng có giai đoạn tìm tòi, giai đoạn chín, và giai đoạn làm theo đơn đặt hàng hay làm nhanh để sống. Giới sưu tầm thường trả cao nhất cho tác phẩm thuộc giai đoạn được coi là đẹp nhất, đề tài tiêu biểu nhất, chất lượng đúng với tên tuổi của người đó.
Đề tài cũng tạo chênh lệch. Một hoạ sĩ nổi tiếng nhờ một đề tài nhất định thì tác phẩm đúng đề tài đó thường được săn hơn các thử nghiệm ở đề tài khác, dù các thử nghiệm ấy có thể thú vị với người nghiên cứu. Với nghệ nhân, những món làm cho triển lãm hay cho khách đặt riêng thường công phu hơn những món làm hàng loạt để bán ở cửa hàng.
Điều này có hệ quả thực tế khi bạn đi tìm giá tham khảo. Thấy một kết quả giao dịch cao của cùng tác giả không có nghĩa món của bạn có giá tương tự. Hãy so cùng giai đoạn, cùng đề tài, cùng chất liệu, cùng cỡ, cùng tình trạng. Càng nhiều điểm khác, con số tham khảo càng ít ý nghĩa. Ví dụ giả định: một bức ký hoạ nhỏ trên giấy và một bức sơn dầu khổ lớn của cùng một hoạ sĩ có thể cách nhau rất xa về giá, dù cùng một chữ ký.
Đồ khuyết danh vẫn có thể có giá cao
Phần lớn đồ cổ Việt Nam lưu truyền trong dân gian không mang tên người làm. Những người thợ gốm, thợ đúc, thợ chạm xưa hiếm khi được ghi danh; tên tuổi của họ hoà vào tên lò, tên làng. Vì vậy với đồ xưa, việc không có tên người làm là bình thường, không phải điểm trừ.
Khi không có tên, người định giá dựa nhiều hơn vào chất lượng tự thân của món đồ: dáng có cân đối không, nét vẽ có chắc tay không, men có đẹp không, kỹ thuật có khó không. Một món khuyết danh nhưng làm ở trình độ cao, thuộc dòng hiếm, tình trạng tốt có thể có giá vượt xa một món mang tên tuổi nhưng làm thường.
Còn một điểm nữa: với đồ khuyết danh, nghiên cứu mới có thể làm thay đổi nhận định. Khi giới nghiên cứu xác định được một nhóm đồ thuộc một lò, một xưởng cụ thể, nhóm đồ đó có thêm danh tính và thường được chú ý hơn. Đây là lý do người sưu tầm nghiêm túc theo dõi tài liệu chuyên khảo, chứ không chỉ theo dõi giá.
Tên tuổi cũng lên xuống theo thời gian
Danh tiếng của một người làm không đứng yên. Có những nghệ nhân, hoạ sĩ từng được chuộng trong một giai đoạn rồi ít được nhắc tới khi gu thưởng ngoạn thay đổi. Có những người lúc sinh thời ít ai biết, sau này mới được giới nghiên cứu phát hiện, viết sách, mở triển lãm, và tác phẩm của họ được nhìn lại với con mắt khác. Giá đi theo những chuyển động này, thường chậm hơn chuyển động của dư luận vài năm.
Những sự kiện hay làm thay đổi vị trí của một cái tên gồm có: một cuộc triển lãm hồi cố lớn, một cuốn sách chuyên khảo nghiêm túc, việc tác phẩm được đưa vào bộ sưu tập của tổ chức văn hoá, hay ngược lại là những tranh cãi về tác phẩm giả mang tên người đó. Khi thị trường xuất hiện nhiều đồ đáng ngờ mang một cái tên, người mua trở nên dè dặt với mọi món mang tên ấy, kể cả món thật, và giá chung có thể chững lại.
Với người đang giữ một món có tên tuổi, điều này có nghĩa là giá tham khảo của nhiều năm trước có thể không còn đúng. Hãy tìm hiểu vị trí hiện tại của người làm trong giới chuyên môn, chứ không chỉ dựa vào ấn tượng cũ của gia đình. Với người định mua, nó nhắc rằng tên tuổi không phải là bảo đảm giá trị lâu dài, và trang không khuyên mua tác phẩm của ai với kỳ vọng giá sẽ lên.
Cái tên cộng với gì thì mới có sức nặng
Một cái tên không tự đứng một mình. Bảng dưới cho thấy tên tuổi tương tác với các yếu tố khác ra sao.
| Kết hợp | Tác động thường gặp tới giá | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tên tuổi chắc chắn + tác phẩm tiêu biểu | Mạnh nhất | Có hồ sơ triển lãm, ghi chép, lịch sử sở hữu rõ |
| Tên tuổi chắc chắn + tác phẩm thường | Vừa phải | Giá thấp hơn nhiều so với tác phẩm tiêu biểu |
| Tên tuổi chắc chắn + tình trạng kém | Bị kéo xuống rõ | Với tranh, vết hỏng ở phần quan trọng ảnh hưởng nặng |
| Tên tuổi chưa xác lập | Gần như không cộng | Người mua tính như đồ khuyết danh, có khi còn trừ vì nghi ngờ |
| Khuyết danh + tay nghề cao + hiếm | Có thể cao | Giá dựa vào chất lượng tự thân và độ hiếm |
| Lò, xưởng được nghiên cứu xác định | Tăng sự chú ý | Phụ thuộc lò đó được đánh giá thế nào trong giới |
Hàng thứ tư là chỗ nhiều gia đình kỳ vọng sai nhất: một món được truyền miệng là của người có tiếng, nhưng không có tư liệu hay ý kiến chuyên môn xác nhận. Trước khi được xác lập, cái tên ấy nên được coi là giả thuyết cần kiểm, không phải phần giá trị đã có.
Hỏi gì trước khi tin một cái tên
Khi một món đồ được giới thiệu gắn với tên một người làm, một lò hay một xưởng, các câu hỏi sau giúp bạn đánh giá sức nặng của cái tên đó:
- Căn cứ xác định tên là gì: chữ ký, dấu, tài liệu đi kèm, ý kiến chuyên môn, hay chỉ là lời kể?
- Món này thuộc giai đoạn nào, đề tài nào của người làm? Có phải loại tác phẩm mà người đó được biết tới không?
- Có tư liệu nào ghi nhận món này: ảnh trong catalogue, giấy tờ triển lãm, thư từ, hoá đơn mua từ gia đình người làm?
- Các tác phẩm tương tự của cùng người được giao dịch ở đâu, tình trạng thế nào, khác món này ở điểm nào?
- Nếu chưa ai xác nhận, có nơi nào đủ chuyên môn để xem không, và bạn có sẵn lòng chờ kết quả trước khi quyết định không?
Bán tranh hay tác phẩm của người còn giữ quyền tác giả còn kèm vấn đề quyền tác giả tách khỏi quyền sở hữu bức tranh: người mua được sở hữu tác phẩm, nhưng không mặc nhiên có quyền sao chép, in lại. Khi có thắc mắc về quyền trong một giao dịch cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Đồ có chữ ký có chắc đắt hơn đồ không có chữ ký không?
Không chắc. Chữ ký chỉ có giá trị khi được xác lập là đúng, và khi tác phẩm có chất lượng tương xứng. Chữ ký chưa được kiểm có thể khiến người mua thận trọng hơn. Nhiều đồ xưa khuyết danh vẫn có giá cao nhờ tay nghề và độ hiếm.
Vì sao cùng một hoạ sĩ mà giá tranh chênh nhau rất nhiều?
Vì giai đoạn sáng tác, đề tài, chất liệu, kích thước và tình trạng khác nhau. Tác phẩm tiêu biểu thuộc giai đoạn được đánh giá cao nhất thường có giá vượt xa ký hoạ, nghiên cứu hay tác phẩm làm theo đơn của cùng người đó.
Đồ gốm không ghi tên người làm thì định giá dựa vào đâu?
Dựa vào lò hoặc dòng gốm nếu xác định được, cùng với chất lượng tự thân như dáng, men, nét vẽ, kỹ thuật, độ hiếm và tình trạng. Phần lớn gốm xưa không có tên người làm, nên đây là cách định giá phổ biến chứ không phải ngoại lệ.
Gia đình truyền lại rằng món đồ là của một người có tiếng thì có tính vào giá không?
Chỉ khi có căn cứ ngoài lời kể, như tư liệu, ảnh, giấy tờ hay ý kiến chuyên môn. Lời truyền miệng có thể đúng và đáng ghi lại, nhưng trước khi được xác nhận, người mua am hiểu sẽ không trả thêm cho nó.
Mua tranh rồi có được in lại để bán không?
Không mặc nhiên. Quyền sở hữu bức tranh và quyền tác giả là hai thứ khác nhau; việc sao chép, in lại cần sự cho phép của người giữ quyền tác giả khi quyền đó còn hiệu lực. Với trường hợp cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Đồ sưu tầm hiện đại có hãng nổi tiếng thì có giữ giá không?
Không phải dòng nào của hãng nổi tiếng cũng giữ giá. Độ hiếm của dòng sản phẩm, tình trạng, phụ kiện gốc và sức hút với người chơi quyết định nhiều hơn tên hãng. Trang không khuyên mua đồ hiện đại để chờ lên giá.