Mọi cách tìm giá tham khảo cho đồ sưu tầm đều quy về một việc: tìm những món đã có giá và giống món của bạn đủ gần để so. Chọn món so sánh quá lỏng, bạn sẽ đem giá của một món khác hẳn áp lên món của mình. Chọn quá chặt, bạn sẽ không tìm được món nào và kết luận rằng món đồ vô giá, theo cả hai nghĩa của từ này.
Bài này đi qua các lớp giống cần xét, thứ tự ưu tiên của chúng, cách điều chỉnh khi món so sánh hơn hoặc kém món của bạn ở một điểm, và câu hỏi bao nhiêu món so là đủ. Bài không bàn chuyện thật giả; nếu bạn chưa chắc món đồ là gì, phần đó thuộc về giám định và nên làm trước khi đi tìm giá. Mọi ví dụ là ví dụ giả định.
Vì sao tìm giá luôn là so với món khác
Đồ sưu tầm không có giá niêm yết như hàng mới. Không ai quy định một chiếc đĩa cũ, một con tem hay một chiếc máy ảnh phim đáng bao nhiêu. Giá của nó được suy ra từ những gì người ta đã trả cho các món giống nó. Đây cũng là cách làm của phương pháp so sánh trong định giá nói chung, nhưng với đồ sưu tầm, chữ giống khó định nghĩa hơn nhiều so với nhà đất hay xe cộ.
Hai chiếc bát nhìn qua giống nhau có thể khác hẳn về giá chỉ vì một chiếc có dấu đề ở đáy, chiếc kia không; hoặc vì một chiếc còn nguyên, chiếc kia đã gắn lại. Ngược lại, hai món trông khác nhau đôi khi lại cùng một mặt bằng giá vì người chơi xếp chúng chung một nhóm. Vì vậy, trước khi đi tìm, bạn cần hiểu người chơi mảng đó coi điều gì là quan trọng.
Một cách nghĩ hữu ích: món so sánh không cần giống hệt, nhưng cần giống ở những điểm làm nên giá. Điểm nào không ảnh hưởng tới giá thì được phép khác.
Các lớp giống cần xét, theo thứ tự ưu tiên
Thứ tự dưới đây đúng với phần lớn mảng sưu tầm, nhưng mỗi mảng có thể đảo vài bậc. Nếu chưa rõ mảng của mình, hãy hỏi người chơi lâu năm xem họ nhìn gì trước.
- Cùng loại và cùng dòng. Cùng là gốm nhưng khác dòng lò, cùng là đồng hồ nhưng khác bộ máy, thì gần như không so được.
- Cùng thời kỳ hoặc cùng đợt làm. Đồ cùng kiểu dáng nhưng làm ở hai thời khác nhau thường được người chơi định giá rất khác.
- Tình trạng. Nguyên vẹn, có vết dùng, đã sửa, đã phục chế là các bậc giá khác nhau rõ rệt.
- Kích thước. Trong nhiều mảng, món lớn hiếm hơn và được trả cao hơn; trong một số mảng, món nhỏ dễ trưng bày lại được chuộng.
- Đề tài, hoa văn, màu. Cùng loại nhưng đề tài được ưa chuộng hơn thường đắt hơn.
- Đủ bộ hay lẻ. Một chiếc trong bộ bốn có giá khác hẳn một phần tư giá cả bộ.
- Nguồn gốc và hồ sơ. Món có lịch sử sở hữu rõ, có ảnh cũ, có giấy tờ thường đứng trên món tương tự không có.
- Phụ kiện đi kèm. Hộp, đế, giấy gốc, đặc biệt với đồ sưu tầm hiện đại, có thể làm giá đổi nhiều.
Khi một món so sánh khác bạn ở hai lớp đầu, hầu như nên bỏ. Khác ở các lớp sau thì có thể giữ, nhưng phải điều chỉnh.
Giống gần và giống xa: ví dụ giả định với một chiếc bình
Giả sử bạn đang giữ một chiếc bình gốm men lam, nguyên vẹn, cỡ trung, không hộp, không hồ sơ. Bảng dưới gợi ý cách xếp các món tìm được.
| Món tìm được | Khác ở điểm nào | Mức giống | Điều chỉnh khi so |
|---|---|---|---|
| Bình cùng dòng, cùng cỡ, nguyên vẹn | Gần như không khác | Gần | Dùng gần như nguyên |
| Bình cùng dòng, cùng cỡ, miệng có vết mẻ đã gắn | Tình trạng kém hơn | Khá | Món của bạn nên cao hơn món này |
| Bình cùng dòng, cỡ lớn hơn hẳn | Kích thước | Khá | Món của bạn thường thấp hơn |
| Bình cùng dòng, có hồ sơ từ bộ sưu tập cũ | Nguồn gốc | Khá | Món của bạn thường thấp hơn |
| Bình cùng dáng, khác dòng lò | Dòng | Xa | Không dùng làm giá, chỉ để hiểu thị trường |
| Bình cùng dòng nhưng làm ở thời muộn hơn | Thời kỳ | Xa | Không dùng làm giá |
Chú ý cột cuối chỉ ghi hướng điều chỉnh, không ghi bao nhiêu phần trăm. Với đồ sưu tầm, mức chênh vì một vết mẻ hay một hồ sơ rất khác nhau giữa các mảng; gán một tỉ lệ cố định sẽ tạo cảm giác chính xác giả.
Mỗi nhóm đồ có điểm "phải giống" riêng
Gốm sứ. Người chơi gốm thường nhìn dòng, lò, men và dáng trước, rồi mới tới hoa văn và kích thước. Hai chiếc cùng dáng nhưng khác men gần như thuộc hai mặt bằng giá. Vết sửa ở miệng hay ở thân cũng được nhìn rất kỹ, vì gốm là mảng mà tình trạng ảnh hưởng mạnh.
Tranh và đồ giấy. Với tranh, so phải cùng tác giả, cùng giai đoạn sáng tác, cùng chất liệu, rồi mới tới đề tài và kích thước. Một bức sơn dầu và một bức ký hoạ của cùng một người không phải là món so sánh của nhau. Với sách cũ, lần in và tình trạng bìa thường quan trọng hơn nội dung.
Tiền, tem, huy hiệu. Nhóm này có lợi thế là món đồ được làm hàng loạt, nên dễ tìm món giống hệt. Điểm phải giống là năm, đợt phát hành, biến thể, rồi tới tình trạng. Chỉ cần lệch một bậc tình trạng, giá có thể đổi nhiều; vì vậy đừng so tờ phẳng mới với tờ đã gấp.
Đồ sưu tầm hiện đại. Đồng hồ, máy ảnh, đĩa nhạc, mô hình thường phải giống đến mã sản phẩm hoặc đời sản xuất, kèm tình trạng hoạt động và phụ kiện gốc. Hộp và giấy tờ đi kèm trong nhóm này có thể quan trọng gần bằng bản thân món đồ.
Đồ gỗ và đồ đồng. Người chơi nhìn chất liệu, kiểu dáng vùng miền, độ nguyên bản của từng bộ phận và kích thước. Món đã thay chân, thay mặt hay mạ lại thường xếp riêng, không so cùng món còn nguyên bản.
Điều chỉnh tương đối thay cho cộng trừ con số
Trong định giá bất động sản, người ta hay cộng trừ phần trăm cho từng điểm khác nhau. Với đồ sưu tầm, cách đó dễ biến thành trò tính toán trên những con số tự nghĩ ra. Cách an toàn hơn là xếp món của bạn vào giữa các món so sánh: cao hơn món này vì nguyên vẹn hơn, thấp hơn món kia vì không có hồ sơ.
Khi đã có vài món ở trên và vài món ở dưới, khoảng giá của bạn tự lộ ra: nằm giữa giá của món kém hơn gần nhất và món hơn gần nhất. Nếu tất cả món so sánh đều hơn món của bạn ở cùng một điểm, ví dụ đều có hộp gốc trong khi món của bạn không, thì khoảng giá phải nằm dưới cả nhóm, và bạn cần tìm thêm vài món không hộp để biết dưới bao xa.
Ví dụ giả định: bạn có ba món so sánh. Món thứ nhất có vết sửa, món thứ hai giống hệt món của bạn, món thứ ba có hồ sơ triển lãm. Giá món thứ hai là mốc chính; giá món thứ nhất cho biết sàn, giá món thứ ba cho biết trần. Bạn không cần biết vết sửa làm mất chính xác bao nhiêu, chỉ cần biết món của mình nằm trên nó.
Những cái bẫy khi chọn món so sánh
Cùng tên gọi, khác món. Thị trường hay dùng một tên chung cho cả nhóm đồ khác nhau. Hai món cùng được gọi theo một tên dân gian có thể khác dòng, khác thời. Hãy so theo đặc điểm, không so theo tên gọi trên tin rao.
Chọn món đẹp nhất làm mốc. Món đẹp nhất thường là món được chụp ảnh, đăng bài, nhắc tên nhiều nhất, nên dễ tìm thấy. Nhưng chính vì nổi bật, giá của nó thường không đại diện cho món bình thường.
Bỏ qua tình trạng vì ảnh không rõ. Khi ảnh món so sánh không cho thấy đáy, mặt sau hay chỗ hay hỏng, đừng mặc định nó nguyên vẹn. Ghi là chưa rõ tình trạng và hạ mức giống.
Dùng món chưa chắc là thật. Nếu bản thân món so sánh có nghi vấn, giá của nó là giá của một món khác. Chuyện nhận biết thật giả là việc của giám định, không nằm trong bài này, nhưng đừng đưa món có nghi vấn vào bảng giá.
So khác thị trường mà không ghi. Món bán ở nước ngoài, bán cho nhóm người mua khác, có mặt bằng giá riêng. Có thể dùng, nhưng phải ghi rõ để không trộn với giá trong nước.
Bao nhiêu món so sánh là đủ, và khi chỉ có một món
Không có con số chuẩn. Với mảng đông người chơi, nhiều giao dịch, ba đến năm món giống gần là đủ để thấy khoảng giá. Với mảng hẹp, có khi cả năm chỉ thấy một hai món. Điều quan trọng không phải số lượng mà là độ phủ: bạn có món ở trên và món ở dưới món của mình chưa, có món đã bán thật chứ không chỉ món đang chào chưa.
Khi chỉ tìm được một món giống gần, hãy dùng nó nhưng đừng coi là đáp án. Một giao dịch có thể là ngoại lệ. Bổ sung bằng các món giống khá, rồi lùi một bậc sang nhóm cha, ví dụ cùng chất liệu và thời kỳ nhưng khác dáng, để biết mặt bằng chung. Khoảng giá trong trường hợp này phải rộng, và nên ghi rõ là dựa trên một giao dịch.
Khi không có món nào giống gần, đó là lúc cần đến cách làm khác: tìm giá theo nhóm cha, hỏi người trong nghề, hoặc chấp nhận rằng món đồ chưa có giá tham khảo. Những tình huống đó được bàn kỹ ở bài riêng về đồ độc bản và mảng ít người chơi trong cùng chuyên mục.
Dù nhiều hay ít món, hãy giữ ảnh và mô tả của từng món so sánh. Sau này khi thị trường thay đổi, bạn có thể quay lại và hiểu vì sao lần trước mình ra khoảng giá như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Món tương tự phải giống món của mình tới mức nào?
Phải giống ở những điểm làm nên giá: cùng loại, cùng dòng, cùng thời kỳ là bắt buộc; tình trạng, kích thước, đề tài, bộ hay lẻ, hồ sơ có thể khác nhưng phải điều chỉnh. Khác ở điểm không ảnh hưởng tới giá thì không cần bận tâm.
Có nên trừ một tỉ lệ cố định cho món có vết sửa không?
Không nên áp tỉ lệ cố định. Mức ảnh hưởng của một vết sửa khác nhau rất nhiều tuỳ mảng, tuỳ vị trí, tuỳ cách sửa. Cách an toàn hơn là tìm món có vết sửa tương tự đã bán để thấy chỗ đứng của nó so với món nguyên vẹn.
Chỉ tìm được món đẹp hơn món của mình thì làm sao?
Khi đó món của bạn nằm dưới cả nhóm, nhưng chưa biết dưới bao xa. Hãy tìm thêm món kém hơn, kể cả món giống khá thôi, để có mốc dưới. Nếu không tìm được, ghi khoảng giá rộng và nói rõ chỉ có mốc trên.
Tên gọi trên tin rao có dùng để chọn món so sánh được không?
Chỉ dùng để tìm, không dùng để quyết định. Tên gọi trên thị trường thường lỏng, một tên có thể chỉ nhiều nhóm đồ. Sau khi tìm theo tên, hãy lọc lại bằng đặc điểm như dáng, men, kích thước, dấu đề, tình trạng.
Món so sánh ở nước ngoài có dùng được không?
Dùng được như một dòng tham khảo nếu giống gần, nhưng phải ghi rõ thị trường và không trộn với giá trong nước. Người mua, chi phí và thủ tục ở hai nơi khác nhau nên mặt bằng giá thường khác nhau, đôi khi chênh nhiều.
Nếu chưa chắc món đồ của mình là gì thì có nên tìm giá trước không?
Nên xác định món đồ là gì trước. Nếu nhận diện sai, mọi món so sánh đều sai theo. Phần nhận diện, nhận biết thật giả thuộc về giám định và người có chuyên môn mảng đó; sau khi biết rõ mới đi tìm giá tham khảo.