Đồ khảm trai cũ được đánh giá theo năm điều chính: chất vỏ dùng để khảm, độ khít và độ tinh của đường khảm, đề tài và bố cục, nền gỗ bên dưới, và tình trạng của các mảnh khảm sau nhiều năm. Nhìn từ xa, mọi món khảm đều lấp lánh; người mua am hiểu đến gần để xem từng mảnh có khớp với nền không, hình có sống không, và bao nhiêu mảnh đã bong, đã thay.
Khảm trai là nghề thủ công có truyền thống lâu ở đồng bằng Bắc Bộ và nhiều nơi khác, xuất hiện trên tráp, hộp, khay, tủ, sập, bàn ghế, hoành phi, câu đối. Bài này giúp bạn đánh giá món khảm trong nhà theo hướng giá trị, không bàn việc nhận ra đồ mới làm cũ hay đồ ghép, và không đưa con số giá.
Khảm trai làm như thế nào và chỗ nào thể hiện tay nghề
Người thợ khảm chọn vỏ trai, vỏ ốc có lớp xà cừ óng ánh, mài phẳng, rồi cưa thành những mảnh nhỏ theo hình vẽ: cánh hoa, lá, thân chim, mái nhà, nét chữ. Trên nền gỗ, thợ đục những rãnh và lòng khớp đúng hình từng mảnh, gắn mảnh vào, rồi mài phẳng cả mặt và đánh bóng. Đường nét chi tiết như gân lá, lông chim đôi khi được khắc thêm lên mặt mảnh trai.
Tay nghề thể hiện ở ba chỗ. Một là độ khít: mảnh khảm nằm sát vào lòng đục, khe hở giữa mảnh và nền nhỏ, đều. Hai là độ tinh: hình có nhiều chi tiết nhỏ mà vẫn sắc nét, đường cong mềm, không bị cắt vụng thành những đoạn thẳng gãy góc. Ba là cách chọn mảnh: thợ giỏi tận dụng ánh và vân tự nhiên của vỏ để tạo khối cho hình, phần sáng đặt vào chỗ cần nổi, phần tối đặt vào chỗ cần lùi.
Một món khảm làm kỹ có thể đã tốn nhiều tháng công. Đó là lý do món khảm tinh trên nền gỗ tốt được trả cao hơn hẳn món khảm thưa, mảnh to, đường cắt thô, dù nhìn qua ảnh cả hai đều "có khảm trai".
Năm yếu tố tạo giá của đồ khảm trai
Chất vỏ. Vỏ có lớp xà cừ dày, ánh nhiều sắc, chuyển màu khi đổi góc nhìn được đánh giá cao hơn vỏ mỏng, ánh đơn điệu. Mảnh vỏ đẹp còn giữ được ánh sau nhiều năm, trong khi vỏ kém dễ xỉn, ngả màu.
Độ khít và độ tinh. Đây là yếu tố người mua am hiểu nhìn kỹ nhất. Khe hở lớn, mảnh lệch, keo trám lộ ra là dấu của tay nghề vừa phải hoặc của lần sửa sau này.
Đề tài và bố cục. Những bố cục phức tạp như cảnh sinh hoạt, phong cảnh nhiều lớp, chữ Hán Nôm khảm trọn bài, đòi hỏi tay nghề cao hơn hoa lá lặp lại. Bố cục cân, hài hoà với hình dáng món đồ cũng được tính.
Nền gỗ. Khảm trên nền gỗ tốt, ổn định thì mảnh khảm ít bong theo năm tháng. Nền gỗ kém, co ngót nhiều làm mảnh khảm bật ra. Loại gỗ và độ nguyên bản của phần gỗ được đánh giá như với đồ gỗ xưa.
Tình trạng mảnh khảm. Số mảnh còn nguyên, số mảnh bong, số mảnh đã thay. Mảnh thay thường lệch màu, lệch ánh so với mảnh cũ, lộ ra khi nhìn nghiêng.
Đồ khảm nhỏ và đồ khảm lớn: hai thị trường khác nhau
Cùng là đồ khảm nhưng món nhỏ cầm tay và món lớn trong nhà có nhóm người mua khác nhau, nên cách định giá cũng khác.
| Tiêu chí | Tráp, hộp, khay, đĩa khảm | Tủ, sập, bàn ghế, hoành phi khảm |
|---|---|---|
| Người mua chính | Người sưu tầm đồ nhỏ, người làm quà, người trang trí | Người sưu tầm đồ lớn, gia đình cần đồ dùng, không gian trưng bày |
| Yếu tố được nhìn đầu tiên | Độ tinh của khảm, chất vỏ, tình trạng | Tổng thể: gỗ, kết cấu, độ nguyên bản, rồi mới tới khảm |
| Thanh khoản | Dễ bán hơn, dễ vận chuyển | Kén người mua, vận chuyển khó, cần chỗ đặt |
| Ảnh hưởng của mảnh bong | Rất rõ vì diện tích nhỏ, mắt nhìn gần | Ít rõ hơn nếu bong ở vị trí khuất, nặng nếu ở mặt chính |
Ví dụ giả định: một chiếc tráp nhỏ khảm tinh, gần như không bong mảnh, có thể tìm được người mua nhanh hơn một chiếc tủ khảm lớn bong một phần mặt cánh, dù tổng công làm chiếc tủ nhiều hơn nhiều.
Chữ khảm trên hoành phi, câu đối, tủ: thêm giá trị nhưng cần người đọc
Nhiều món khảm có chữ Hán hoặc chữ Nôm: câu đối, hoành phi, cánh tủ khảm thơ. Chữ khảm có thể làm tăng giá trị, nhưng phải được đọc và hiểu đúng.
- Nội dung chữ cho biết món đồ được làm cho ai, dịp nào, đôi khi có niên hiệu, tên người cung tiến hoặc người làm, là thông tin nguồn gốc quý.
- Chữ khảm đẹp, đúng phép thư pháp thể hiện tay nghề cả của người viết mẫu lẫn người khảm.
- Nội dung gắn với một dòng họ, một nơi thờ tự cụ thể có thể cho thấy món đồ thuộc sở hữu chung, cần sự đồng ý của dòng họ hay cộng đồng trước khi chuyển nhượng.
- Nhờ người đọc được chữ Hán Nôm đọc và ghi lại nội dung trước khi đánh giá, thay vì đoán theo lời kể.
Với hoành phi, câu đối có nguồn gốc từ nhà thờ họ hay đình làng, câu hỏi trước tiên không phải là giá mà là ai có quyền quyết định. Nếu đồ có thể là cổ vật, hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi chuyển nhượng.
Đồ khảm mới làm hiện nay và đồ khảm cũ: hai loại giá trị
Nghề khảm vẫn đang sống, và nhiều xưởng hiện nay làm tráp, hộp, tranh, tủ khảm rất đẹp, bán công khai như đồ mới. Đây là đồ thủ công có giá trị riêng: người mua trả cho công thợ, chất liệu và mẫu mã. Một số xưởng còn làm theo kiểu dáng, đề tài xưa để đáp ứng người thích phong cách cổ. Bán đúng là đồ mới thì không có gì sai, và người mua biết mình đang mua gì.
Đồ khảm cũ được định giá theo logic khác. Ngoài tay nghề và chất liệu, nó còn có tuổi, có dấu thời gian trên nền gỗ và mảnh vỏ, có câu chuyện về những gia đình đã giữ nó. Người sưu tầm trả thêm cho những điều đó, nhưng cũng trừ mạnh hơn cho hư hỏng, vì đồ cũ không thể đặt làm lại.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi hai loại bị lẫn: đồ mới được giới thiệu là đồ cũ, hoặc người giữ đồ tưởng món mình mua mới vài chục năm trước đã là đồ cổ. Việc phân biệt cần người có kinh nghiệm xem tận nơi. Với bạn là người giữ đồ, điều hữu ích là ghi lại món đồ có từ khi nào, mua ở đâu, làm theo đơn hay mua sẵn. Một món đồ khảm mới làm kỹ, được giữ gìn tốt, vẫn là món đồ có giá trị sử dụng và giá trị thẩm mỹ, chỉ không nên kỳ vọng nó được định giá như đồ có tuổi.
Giữ đồ khảm qua mùa nồm và mùa hanh
Kẻ thù lớn nhất của đồ khảm không phải là va chạm mà là độ ẩm thay đổi. Ở miền Bắc, mùa nồm làm gỗ hút ẩm, nở ra; mùa hanh khô làm gỗ co lại. Mảnh vỏ trai thì gần như không co giãn theo ẩm. Sau nhiều chu kỳ như vậy, keo giữ mảnh bị căng ra, nứt, và mảnh khảm bật lên. Đó là lý do món khảm để trong nhà đóng kín, ít thay đổi độ ẩm thường giữ được lâu hơn món để ở hiên, gần cửa ra vào hay sát tường hướng mưa.
Một vài việc đơn giản giúp giảm biến động: để món đồ cách tường vài phân cho thoáng, không đặt sát cửa sổ hay ngay dưới cửa gió điều hoà, dùng máy hút ẩm vào những ngày nồm nặng, và không lau bằng khăn ướt nhiều nước. Với đồ khảm nhỏ, có thể cất trong tủ kín có gói hút ẩm vào mùa nồm và lấy ra trưng vào mùa khô ráo.
Đồ khảm ở miền Nam ít chịu nồm nhưng chịu nóng và nắng. Nắng làm nền gỗ phai, làm keo nhanh lão hoá. Nguyên tắc vẫn là tránh nắng trực tiếp, tránh nơi nóng lạnh thất thường. Những thói quen này không tốn kém, nhưng giữ cho món đồ còn đủ mảnh khi tới lúc định giá.
Sửa mảnh bong: khi nào giữ giá, khi nào làm mất giá
Mảnh khảm bong là hư hỏng phổ biến nhất của đồ khảm cũ, do gỗ co giãn theo mùa, keo cũ khô giòn, hoặc va chạm. Khi thấy mảnh bong, việc đầu tiên nên làm là nhặt giữ mảnh đó, bọc giấy, ghi rõ vị trí. Mảnh gốc gắn lại đúng chỗ gần như không làm giảm giá trị; mảnh thất lạc phải thay mới thì khác.
Thay mảnh mới là chỗ dễ làm mất giá. Vỏ mới thường có ánh, màu khác vỏ cũ đã qua nhiều năm; nhìn nghiêng là thấy. Thợ khéo có thể chọn mảnh gần màu, cắt khít, nhưng vẫn là phần thay. Thợ vụng dùng keo trám màu, mảnh nhựa giả xà cừ hay sơn ánh nhũ để lấp chỗ trống, và đó là kiểu sửa mà người mua am hiểu trừ nặng nhất.
Nguyên tắc chung: sửa ít, sửa đúng, ghi lại. Với món có giá trị, nên tìm thợ khảm quen làm đồ cũ, yêu cầu dùng mảnh gốc khi còn, ghi rõ số mảnh thay và vị trí, chụp ảnh trước và sau. Một món có vài mảnh thay được ghi rõ vẫn được đánh giá công bằng; một món "trông như mới" mà không ai biết đã thay bao nhiêu thì khó định giá.
Kiểm một món khảm trai trong nhà
Trình tự dưới đây giúp bạn lập ghi chép cho món khảm trước khi cho ai xem hay quyết định sửa.
- Lau bụi nhẹ bằng khăn mềm khô, không dùng nước nhiều, không dùng chất tẩy hay dầu đánh bóng.
- Chụp toàn bộ món đồ, rồi chụp cận từng vùng khảm dưới ánh sáng chiếu nghiêng để thấy mảnh lệch, mảnh thay.
- Đếm sơ bộ chỗ bong, chỗ thiếu, chỗ nghi đã thay; đánh dấu vào ảnh.
- Nếu có chữ, chụp rõ từng chữ để nhờ người đọc Hán Nôm.
- Ghi nguồn gốc theo lời kể của gia đình và giữ mọi mảnh khảm đã rơi ra trong một phong bì có ghi vị trí.
- Hỏi ý kiến ít nhất hai người am hiểu trước khi quyết định sửa hay bán.
Ghi chép này cũng giúp bạn theo dõi món đồ theo thời gian: nếu số mảnh bong tăng nhanh, đó là dấu hiệu nơi đặt quá ẩm hoặc quá khô, cần thay đổi trước khi hư hỏng lan rộng.
Câu hỏi thường gặp
Đồ khảm trai càng nhiều mảnh lấp lánh có càng đắt không?
Không nhất thiết. Người mua am hiểu nhìn độ khít, độ tinh của đường cắt, chất vỏ và bố cục hơn là độ dày đặc. Khảm thưa nhưng tinh, khít có thể được trả cao hơn khảm dày nhưng thô.
Mảnh khảm bị rơi ra có nên tự gắn lại không?
Nếu mảnh còn nguyên và bạn biết đúng vị trí, nên để thợ khảm quen đồ cũ gắn lại bằng keo phù hợp. Tự gắn bằng keo dán thông dụng dễ để lại vệt keo, lệch mảnh và khó sửa lại sau này.
Tủ khảm trai có chữ Hán Nôm có giá trị hơn không?
Chữ khảm đẹp và có nội dung rõ ràng có thể làm tăng giá trị, nhất là khi cho biết nguồn gốc. Nhưng phải nhờ người đọc được chữ Hán Nôm đọc đúng. Nếu chữ cho thấy món đồ thuộc nơi thờ tự chung, cần làm rõ quyền sở hữu trước.
Đồ khảm có mảnh thay mới có còn bán được không?
Vẫn bán được, giá tuỳ số mảnh thay, vị trí và cách thay. Mảnh thay khéo, được ghi rõ thì người mua chấp nhận ở mức hợp lý. Chỗ lấp bằng nhựa, sơn nhũ thay vì vỏ thật bị trừ nặng hơn.
Có nên dùng dầu đánh bóng cho đồ khảm trai không?
Không nên. Dầu và sáp có thể ngấm vào khe giữa mảnh khảm và nền gỗ, làm bẩn, làm keo yếu đi, và đổi màu nền. Lau bụi bằng khăn mềm khô, để nơi độ ẩm ổn định là cách giữ tốt nhất.