Đồ sơn mài cũ — hộp, khay, tráp, bình, đĩa, bình phong — được định giá chủ yếu theo năm điều: chất sơn, cốt bên trong, số lớp và độ kỹ của quy trình, kỹ thuật trang trí, và tình trạng bề mặt. Hai chiếc hộp trông giống nhau trong ảnh có thể khác nhau rất xa: một chiếc làm thủ công bằng sơn ta qua nhiều lớp mài, chiếc kia là đồ lưu niệm làm hàng loạt với sơn công nghiệp phủ ngoài.
Bài này nói về đồ dùng và đồ trang trí sơn mài, không bàn tranh sơn mài — tranh có cách định giá riêng theo tác giả, thời kỳ, đề tài, được trình bày ở danh mục tranh, sách và đồ giấy của trang. Bài cũng không bàn việc nhận ra đồ mới làm cũ; ở đây chỉ là các yếu tố làm nên giá và những việc khiến đồ sơn mài mất giá.
Sơn mài là gì và vì sao quy trình quyết định giá
Sơn mài truyền thống ở Việt Nam dùng nhựa của cây sơn, thường được gọi là sơn ta, phủ lên một cốt bằng gỗ, tre, giấy bồi hay vải. Người thợ phủ nhiều lớp, mỗi lớp phải để khô trong điều kiện độ ẩm phù hợp rồi mới mài, rồi phủ lớp tiếp theo. Trang trí bằng vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai được gắn vào giữa các lớp, rồi mài cho lộ ra và đánh bóng. Một món đồ làm kỹ có thể mất nhiều tuần, nhiều tháng.
Chính quy trình này tạo ra phần lớn giá trị. Lớp sơn dày, mài kỹ cho chiều sâu: nhìn nghiêng thấy màu như nằm dưới một lớp trong. Cốt được xử lý kỹ thì món đồ ít cong vênh, ít nứt sau nhiều năm. Trang trí được mài lộ ra đúng độ thì phẳng với mặt sơn, sờ không gợn. Những điều này khó làm giả bằng cách phủ nhanh vài lớp sơn công nghiệp, và người mua am hiểu cảm nhận được khi cầm, nhìn dưới ánh sáng.
Vì thế, khi định giá đồ sơn mài, người ta không chỉ hỏi "đẹp không" mà hỏi "làm kỹ tới đâu". Món làm kỹ, dù trang trí giản dị, thường được trả cao hơn món trang trí rực rỡ nhưng làm vội. Việc xác định chất sơn và số lớp cần người có kinh nghiệm xem trực tiếp; qua ảnh chỉ đoán được một phần.
Năm yếu tố tạo giá của đồ sơn mài
Bảng dưới đặt năm yếu tố cạnh nhau, kèm điều người mua thường nhìn vào. Đây là nguyên lý chung cho đồ dùng và đồ trang trí sơn mài.
| Yếu tố | Người mua nhìn gì | Ảnh hưởng tới giá |
|---|---|---|
| Chất sơn | Độ sâu màu, độ trong, cách sơn lão hoá theo thời gian | Sơn ta làm kỹ được đánh giá cao hơn sơn công nghiệp phủ ngoài |
| Cốt | Gỗ, tre, giấy bồi; độ nhẹ, độ chắc, có cong vênh không | Cốt xử lý kỹ giữ món đồ ổn định, ít hư hỏng |
| Số lớp và độ mài | Độ dày lớp sơn ở mép, độ phẳng của bề mặt | Nhiều lớp, mài kỹ cho chiều sâu và độ bền |
| Kỹ thuật trang trí | Cẩn vỏ trứng, dát vàng bạc, khảm, vẽ; độ tinh của chi tiết | Kỹ thuật khó, làm tinh đẩy giá lên rõ |
| Tình trạng | Nứt sơn, bong mảng, phồng rộp, phai màu, sứt cạnh | Hỏng lan rộng kéo giá xuống mạnh, sửa lại khó giống |
Năm yếu tố này nhân với nhau chứ không cộng. Một chiếc khay làm kỹ trên mọi mặt nhưng bị phồng rộp nửa mặt vì để ẩm vẫn có thể rơi xuống thấp hơn một chiếc khay làm vừa phải mà còn nguyên vẹn.
Đồ thủ công riêng và đồ làm hàng loạt: khoảng cách lớn nhất
Đồ làm theo đơn, làm riêng. Có những món được làm theo đặt hàng của một gia đình, một cơ quan, hoặc do xưởng có tên tuổi làm số lượng ít. Thường có chi tiết riêng, quy trình kỹ, và nếu có hồ sơ đi kèm thì càng dễ được định vị.
Đồ lưu niệm làm hàng loạt. Trong nhiều thập niên, sơn mài được làm số lượng lớn để bán làm quà và xuất khẩu: hộp, khay, đĩa, lọ với mẫu lặp lại. Nhiều món vẫn đẹp và dùng tốt, nhưng vì còn nhiều trên thị trường nên giá trị sưu tầm thấp, chủ yếu là giá trị sử dụng và trang trí.
Dấu hiệu khoanh vùng. Những món làm hàng loạt thường có mẫu trang trí giống hệt nhau giữa nhiều chiếc, lớp sơn mỏng, mép cạnh mỏng, mặt dưới làm qua loa. Những món làm kỹ thường được chăm cả mặt trong và mặt đáy. Đây chỉ là dấu hiệu tham khảo; kết luận cần người có kinh nghiệm.
Đừng thất vọng nếu món nhà mình thuộc nhóm thứ hai. Một bộ khay hộp sơn mài lưu niệm được giữ gìn cẩn thận vẫn là đồ đẹp để dùng và tặng. Điều cần tránh chỉ là kỳ vọng nó có giá như đồ thủ công riêng chỉ vì "là sơn mài".
Những kiểu hư hỏng hay gặp và mức ảnh hưởng
Sơn mài là chất liệu bền nếu được giữ đúng cách, nhưng rất nhạy với ánh nắng, độ ẩm thay đổi và va chạm ở cạnh. Khi kiểm đồ sơn mài trong nhà, bạn ghi lại những kiểu hỏng sau.
- Phai màu do nắng: mặt hướng ra cửa sổ nhạt hơn mặt trong. Phai nhẹ, đều thường được chấp nhận; phai loang lổ làm giảm giá rõ.
- Nứt chân chim trên mặt sơn: do cốt co giãn theo mùa. Nứt nhỏ, ổn định ít ảnh hưởng; nứt sâu, có xu hướng bong là dấu hiệu nặng.
- Bong mảng, phồng rộp: thường do ẩm hoặc nước đọng. Đây là kiểu hỏng kéo giá xuống mạnh nhất, vì sửa lại khó giống màu, giống độ bóng cũ.
- Sứt cạnh, mẻ góc: hay gặp ở khay, hộp. Ảnh hưởng tuỳ vị trí và độ lớn.
- Rơi mảnh trang trí: mất miếng vỏ trứng, vỏ trai, lá vàng bạc. Chỗ mất ở vị trí trung tâm của hình trang trí bị trừ nặng hơn ở viền.
- Đã sơn lại, phủ bóng mới: món được "làm mới" bằng một lớp sơn bóng phủ ngoài mất đi chiều sâu cũ; người mua am hiểu coi đây là đồ đã bị can thiệp.
Với món có giá trị, việc phục chế nên để nghệ nhân sơn mài có kinh nghiệm làm, có ảnh trước và sau, có ghi chép phần đã xử lý. Tự sửa bằng sơn công nghiệp là cách nhanh nhất để biến một món đồ thủ công thành một món đồ hỏng.
Bình phong và đồ sơn mài khổ lớn
Bình phong, vách ngăn, bộ tranh ghép, tủ sơn mài là nhóm đồ lớn và có cách định giá riêng. Chúng thể hiện tay nghề ở quy mô khó làm: bề mặt rộng phải phẳng, màu phải đều trên nhiều tấm, các tấm ghép phải liền mạch về bố cục. Một bộ bình phong nhiều tấm làm kỹ, còn đủ tấm, còn nguyên khung và bản lề là món hiếm.
Nhưng giống đồ gỗ lớn, chúng gặp vấn đề chỗ đặt và vận chuyển. Ít nhà ở ngày nay có không gian cho một bộ bình phong lớn; vận chuyển đi xa cần đóng thùng cẩn thận vì mặt sơn rất dễ trầy. Người mua chủ yếu là người sưu tầm, khách sạn, nhà hàng, không gian trưng bày. Vì nhóm người mua hẹp, thời gian bán có thể dài.
Độ đủ bộ ở nhóm này quan trọng đặc biệt. Bộ bình phong thiếu một tấm, hoặc tấm thay không cùng tay thợ, sẽ lộ ngay khi dựng lên. Nếu gia đình bạn chia bộ bình phong cho nhiều người, giá trị của từng tấm lẻ thấp hơn nhiều so với tỉ lệ của nó trong cả bộ. Trước khi quyết định chia hay bán, hãy chụp ảnh cả bộ dựng lên đầy đủ, ghi số tấm, kích thước và tình trạng từng tấm.
Giá chào trên mạng và người thật sự mua đồ sơn mài cũ
Khi tra thử trên mạng, bạn sẽ thấy đồ sơn mài cũ được rao với khoảng giá rất rộng, có khi hai món na ná nhau chênh nhau nhiều lần. Phần lớn đó là giá chào, tức mức người bán mong muốn, không phải giá đã có người trả. Với đồ sơn mài, khoảng cách này càng lớn vì người bán thường không phân biệt rõ đồ thủ công kỹ với đồ lưu niệm, và vì ảnh chụp không cho thấy chiều sâu lớp sơn.
Người thật sự mua đồ sơn mài cũ thường thuộc vài nhóm: người sưu tầm đồ mỹ nghệ Việt, người nước ngoài thích đồ thủ công Việt Nam, người trang trí không gian theo lối Á Đông, và gia đình cần một món quà có tính văn hoá. Người sưu tầm sẽ hỏi kỹ về quy trình, nơi làm, tình trạng và muốn xem tận tay. Người trang trí quan tâm màu sắc, kích thước, độ hợp không gian. Người mua làm quà quan tâm vẻ ngoài và tình trạng gọn gàng.
Nếu muốn biết món nhà mình ở đâu, cách tốt hơn là tìm những giao dịch đã chốt với món thật sự tương tự, cùng loại, cùng cỡ, cùng kỹ thuật, cùng tình trạng, và hỏi ý kiến người làm nghề sơn mài. Danh mục tìm giá tham khảo trên trang có hướng dẫn chi tiết về cách đọc giá chào và giá chốt.
Bảo quản đồ sơn mài để không mất giá thêm
Phần lớn hư hỏng của đồ sơn mài trong nhà là do vị trí đặt và cách lau. Thay đổi vài thói quen giúp giữ nguyên phần giá trị đang có.
- Đặt tránh nắng trực tiếp, kể cả nắng qua kính; xoay vị trí món đồ nếu buộc phải để gần cửa sổ.
- Tránh để sát điều hoà, quạt sưởi, bếp, nhà tắm; sơn mài kỵ thay đổi nhiệt độ, độ ẩm đột ngột.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm vắt thật kiệt rồi lau lại bằng khăn khô; không dùng nước tẩy rửa, cồn, dầu đánh bóng đồ gỗ.
- Không đặt đồ nóng, đồ ướt, cốc có nước đọng lên khay, mặt bàn sơn mài.
- Khi cất, bọc bằng vải mềm hoặc giấy không axit, để trong hộp nằm phẳng, không chồng vật nặng.
- Mỗi năm chụp ảnh lại một lần để theo dõi nứt, bong, phai.
Những thói quen này rẻ hơn rất nhiều so với một lần phục chế, và giữ cho món đồ còn được nhìn như đồ nguyên trạng khi đến lúc trao lại hay chuyển nhượng.
Câu hỏi thường gặp
Hộp sơn mài mua làm quà từ lâu có giá trị sưu tầm không?
Thường không cao nếu là đồ lưu niệm làm hàng loạt, vì còn nhiều trên thị trường. Giá trị chủ yếu là sử dụng và trang trí. Những món làm thủ công kỹ, có trang trí tinh, làm số lượng ít mới được người sưu tầm chú ý.
Đồ sơn mài bị phồng rộp có sửa được không?
Có thể phục chế, nhưng khó trả lại đúng màu, đúng độ bóng cũ, và cần nghệ nhân có kinh nghiệm. Phần đã phục chế nên được ghi lại và nói rõ khi chuyển nhượng. Tự sửa bằng sơn công nghiệp thường làm món đồ mất giá thêm.
Làm sao biết đồ sơn mài là sơn ta hay sơn công nghiệp?
Việc này cần người có kinh nghiệm xem trực tiếp dưới ánh sáng, xem mép cạnh, độ sâu màu và cách lớp sơn lão hoá. Qua ảnh chỉ đoán được một phần. Không nên tự cạo thử hay nhỏ dung môi lên bề mặt.
Có nên đánh bóng lại khay sơn mài cũ cho sáng hơn không?
Không nên tự đánh bóng hay phủ thêm lớp bóng. Lớp phủ mới làm mất chiều sâu cũ và bị người mua am hiểu coi là đồ đã bị can thiệp. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô là đủ.
Bộ bình phong sơn mài bị thiếu một tấm có bán được không?
Vẫn bán được nhưng giá giảm đáng kể so với bộ đủ, vì bình phong được đánh giá như một tổng thể và chỗ thiếu lộ ngay khi dựng lên. Nếu tấm còn thiếu đang ở nhà người thân, gom lại trước khi bán sẽ có lợi hơn.