Với phần lớn gia đình, giá trị của đồ thờ cũ trước hết là giá trị với chính gia đình đó: nó gắn với tổ tiên, với những người đã thắp hương ở đó qua nhiều thế hệ. Giá thị trường chỉ là một phần nhỏ của câu chuyện, và nhiều khi không phải phần quan trọng nhất. Tuy vậy, khi gia đình thay bộ đồ thờ mới, chuyển nhà, sửa nhà thờ họ hay chia đồ giữa các chi, câu hỏi "bộ đồ cũ này có giá trị gì, nên giữ hay trao lại ra sao" là câu hỏi thực tế và chính đáng.
Bài này viết với sự trân trọng dành cho những đồ vật như vậy. Trang không đưa con số giá và không bàn quan niệm dân gian về việc giữ hay bỏ đồ thờ. Ở đây chỉ có ba điều: đồ thờ thuộc về ai, những yếu tố nào làm nên giá trị vật chất và văn hoá của nó, và cách một gia đình đi tới quyết định mà không ai phải tiếc nuối.
Đồ thờ thuộc về ai: câu hỏi phải trả lời trước
Trước khi nói tới giá trị, cần làm rõ quyền quyết định. Đồ thờ cũ trong thực tế thuộc vài nhóm sở hữu khác nhau, và mỗi nhóm có người được quyết định khác nhau.
- Đồ thờ của một gia đình nhỏ: đặt ở nhà riêng, do bố mẹ hay ông bà mua sắm. Quyền quyết định thuộc về người đang sở hữu, và khi người đó đã mất thì theo thoả thuận của những người thừa kế.
- Đồ thờ chung của một chi, một dòng họ: đặt ở nhà thờ họ, do con cháu đóng góp hoặc người trong họ cung tiến. Đây là tài sản chung, người trông coi nhà thờ không có quyền tự mình bán hay cho.
- Đồ thờ ở đình, chùa, miếu, di tích: thuộc cộng đồng hoặc nơi thờ tự, có thể thuộc diện được bảo vệ. Cá nhân không có quyền mua bán; nếu gặp đồ có nguồn gốc như vậy được rao bán, người mua có thể gặp rủi ro pháp lý nghiêm trọng.
- Đồ thờ được cung tiến: hoành phi, câu đối, đồ đồng có ghi tên người cung tiến cho một nơi thờ tự; dù người cung tiến là ông bà mình, món đồ đã thuộc về nơi nhận.
Nếu các thành viên trong gia đình hay trong họ chưa thống nhất về quyền sở hữu, hoặc có tranh chấp, đừng tự giải quyết bằng cách bán trước rồi tính sau. Hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu quyền của từng bên. Với đồ có thể là cổ vật hoặc có nguồn gốc từ di tích, nơi cần hỏi là Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh.
Giá trị với gia đình và giá trị trên thị trường: hai thước đo khác nhau
Một bát hương sứ bình thường, mua ở chợ vài chục năm trước, có thể gần như không có giá trị trên thị trường đồ cũ, nhưng là thứ cả gia đình gắn bó vì nó đã đứng trên ban thờ suốt thời ông bà. Ngược lại, một đôi hạc đồng chạm khéo, có tuổi, có thể được người sưu tầm trả giá cao, nhưng gia đình không hề muốn bán. Hai thước đo này không loại trừ nhau, chỉ cần không lẫn lộn.
Lẫn lộn thường xảy ra theo hai hướng. Hướng thứ nhất: gia đình tin món đồ thờ nhà mình rất có giá trị vì nó quan trọng với họ, rồi thất vọng khi người xem trả thấp. Hướng thứ hai: gia đình thay đồ mới và cho đi, bán rẻ bộ đồ cũ mà không biết trong đó có món có giá trị văn hoá, lịch sử đáng được giữ hoặc ít nhất đáng được trao lại cho đúng người.
Cách tránh cả hai là đánh giá tách bạch. Trước hết hỏi: món này có ý nghĩa thế nào với gia đình, ai muốn giữ. Sau đó mới hỏi: về mặt vật chất và văn hoá, nó có giá trị gì. Một món có thể rất quý với gia đình mà giá thị trường thấp; một món có thể giá thị trường cao mà gia đình vẫn chọn giữ. Cả hai lựa chọn đều đáng tôn trọng.
Những yếu tố tạo nên giá trị vật chất và văn hoá của đồ thờ
Khi gia đình muốn hiểu bộ đồ thờ cũ nhà mình, các yếu tố dưới đây là thứ người am hiểu sẽ nhìn vào. Bảng chỉ mô tả nguyên lý, không dùng để tự định giá.
| Yếu tố | Điều được xem | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Chất liệu | Gỗ gì, đồng gì, sứ hay gốm, có sơn son thếp vàng thật không | Tạo mặt bằng giá trị ban đầu và độ bền |
| Tay nghề | Nét chạm, nét đúc, độ tinh của sơn thếp, độ cân đối | Phần giá trị lớn nhất của đồ thờ có chất lượng |
| Niên đại | Món đồ làm vào thời nào, có chữ ghi năm không | Đồ có tuổi và giá trị lịch sử có thể thuộc diện cổ vật |
| Chữ Hán Nôm | Nội dung hoành phi, câu đối, chữ trên đồ đồng, bài vị | Cho biết nguồn gốc, người cung tiến, dịp làm; là tư liệu quý |
| Độ đủ bộ | Bộ tam sự, ngũ sự, đôi câu đối, bộ đồ thờ cùng tay thợ | Bộ đủ có giá trị vượt tổng các món lẻ |
| Tình trạng | Sơn thếp bong, gỗ mối mọt, đồng móp, sứ nứt | Hỏng nặng và sửa vụng làm giảm mạnh giá trị |
Trong các yếu tố trên, chữ Hán Nôm thường bị bỏ qua nhất. Nhiều gia đình không còn ai đọc được, nên hoành phi, câu đối, chữ khắc trên đồ đồng bị coi như hoa văn. Nhờ người đọc được chữ Hán Nôm đọc và chép lại là việc nên làm trước mọi quyết định, vì nội dung chữ có thể cho thấy món đồ thuộc về ai, làm vào dịp nào.
Sơn son thếp vàng: lớp bề mặt dễ bị "làm mới" nhất
Nhiều đồ thờ bằng gỗ như hoành phi, câu đối, cuốn thư, án gian, ngai, khám được phủ sơn son và thếp vàng hoặc bạc. Sau nhiều chục năm khói hương, lớp sơn thếp ngả màu trầm, có chỗ bong, chỗ mờ. Khi gia đình sửa sang nhà thờ, cách làm phổ biến là mang đi sơn thếp lại cho sáng đẹp.
Về mặt thẩm mỹ và sử dụng, đó là lựa chọn của gia đình. Nhưng về mặt giá trị văn hoá và giá trị sưu tầm, sơn thếp lại toàn bộ làm mất lớp bề mặt gốc, mất dấu tay nghề của người thợ cũ, và đôi khi che cả chữ, cả nét chạm tinh dưới lớp sơn mới dày. Với những món có tuổi, có tay nghề cao, đây là sự mất mát không lấy lại được.
Nếu gia đình muốn đồ thờ sáng sủa hơn mà vẫn giữ giá trị, có thể cân nhắc vài hướng: chỉ làm sạch bụi khói nhẹ nhàng và giữ nguyên lớp cũ; nhờ người làm bảo quản hiện vật xử lý những chỗ bong để ổn định; hoặc đặt làm bộ đồ mới để dùng, và cất giữ cẩn thận bộ cũ. Trước khi giao cho thợ, hãy chụp ảnh đầy đủ hiện trạng, chép lại chữ, ghi rõ yêu cầu giữ những phần nào.
Khi gia đình thay đồ thờ mới: những cách xử lý bộ cũ
Giữ lại trong gia đình. Nhiều gia đình chọn cất bộ cũ, hoặc chuyển cho một người con, một chi khác đang cần. Cách này giữ được trọn giá trị với gia đình và tránh mọi rủi ro chuyển nhượng.
Chuyển cho nhà thờ họ. Nếu bộ đồ có giá trị với cả dòng họ, chuyển về nhà thờ họ cùng biên bản giao nhận, ảnh và danh mục là cách vừa trân trọng vừa rõ ràng về sở hữu sau này.
Trao cho nơi lưu giữ văn hoá. Với món có giá trị lịch sử, văn hoá rõ, gia đình có thể liên hệ bảo tàng địa phương hoặc cơ quan văn hoá để hỏi về việc hiến tặng hay gửi giữ. Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh là nơi nên hỏi đầu tiên.
Bán cho người am hiểu. Nếu gia đình thống nhất bán, hãy làm danh mục, chụp ảnh, nhờ đọc chữ, hỏi ít nhất hai người am hiểu, và chỉ bán những món thuộc quyền sở hữu rõ ràng của gia đình. Tránh bán cả bộ một lần cho người đến hỏi mua vội.
Điều không nên làm. Không vứt bỏ, đốt bỏ đồ có chữ, có tay nghề mà chưa ai xem; không chia tách bộ đồ thờ đủ món cho nhiều nhà nếu có thể giữ chung; không mang đồ của nhà thờ họ hay đình làng ra bán dù với lý do gì.
Giữ gìn đồ thờ cũ trong lúc gia đình chưa quyết
Từ lúc gia đình thay bộ đồ mới tới lúc quyết định giữ, chuyển hay bán bộ cũ có thể mất nhiều tháng, đôi khi nhiều năm. Trong thời gian đó, đồ thờ cũ thường bị dồn vào góc kho, gầm cầu thang, tầng áp mái — những nơi ẩm, nóng, nhiều mối mọt. Không ít bộ đồ có giá trị đã hỏng hẳn chỉ vì nằm chờ ở chỗ không phù hợp.
Đồ gỗ sơn thếp cần chỗ khô, thoáng, không sát nền đất, không sát tường thấm; nên kê cao và phủ vải sạch chứ không bọc kín ni lông, vì ni lông giữ hơi ẩm bên trong. Đồ đồng cần tránh ẩm và tránh để chung với hoá chất tẩy rửa. Đồ sứ, gốm nên bọc riêng từng món bằng giấy mềm, xếp trong thùng có lót, ghi bên ngoài để không ai xếp vật nặng lên.
Hoành phi, câu đối lớn nên dựng đứng hoặc đặt nằm phẳng trên giá chắc, không tựa nghiêng lâu ngày vào tường, vì gỗ tấm lớn dễ cong vênh. Dù cất ở đâu, hãy ghi lại vị trí trong hồ sơ để người khác trong gia đình biết. Việc giữ gìn cẩn thận trong giai đoạn chờ cũng là một cách thể hiện sự trân trọng với những đồ vật đã gắn bó với gia đình qua nhiều thế hệ.
Lập hồ sơ cho bộ đồ thờ của gia đình
Dù gia đình quyết định giữ hay chuyển giao, một bộ hồ sơ đơn giản giúp thế hệ sau hiểu được những gì đang ở trên ban thờ. Việc này nên làm khi người lớn tuổi còn nhớ rõ câu chuyện.
- Chụp ảnh ban thờ tổng thể trước khi di chuyển bất cứ món nào, để biết vị trí của từng món.
- Chụp từng món: mặt trước, mặt sau, đáy, chữ khắc hoặc chữ viết, các chỗ hỏng.
- Nhờ người đọc chữ Hán Nôm đọc và chép lại nội dung hoành phi, câu đối, bài vị, chữ trên đồ đồng, kèm phần dịch nghĩa.
- Ghi lại lời kể của người lớn tuổi: món nào có từ đời nào, ai mua hay ai cung tiến, đã từng sửa chưa.
- Ghi rõ món nào của gia đình nhỏ, món nào của dòng họ, món nào có nguồn gốc từ nơi thờ tự khác.
- Lưu hồ sơ thành nhiều bản: một bản giấy ở nhà, một bản số chia cho các thành viên.
Bộ hồ sơ này có ích cả khi gia đình không bao giờ bán gì. Nó giữ lại câu chuyện của dòng họ, giúp giải quyết êm thấm khi chia đồ, và nếu có món thuộc diện cổ vật, nó là cơ sở để làm việc với cơ quan văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Bát hương, lư hương cũ khi thay mới có giá trị gì không?
Phần lớn bát hương, lư hương làm hàng loạt có giá trị chủ yếu với gia đình hơn là trên thị trường. Những món có tay nghề cao, có tuổi, có chữ ghi nguồn gốc thì khác và nên được người am hiểu xem trước khi gia đình quyết định giữ hay chuyển giao.
Người trông coi nhà thờ họ có được bán đồ thờ cũ không?
Đồ thờ ở nhà thờ họ thường là tài sản chung của dòng họ, người trông coi không có quyền tự mình bán hay cho. Mọi quyết định nên được họ bàn bạc, có biên bản. Nếu có tranh chấp, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên sơn thếp lại hoành phi câu đối cũ cho đẹp không?
Đó là lựa chọn của gia đình, nhưng sơn thếp lại toàn bộ làm mất lớp bề mặt gốc và giảm giá trị văn hoá, sưu tầm của món đồ có tuổi. Có thể cân nhắc chỉ làm sạch nhẹ, ổn định chỗ bong, hoặc làm bộ mới để dùng và cất giữ bộ cũ.
Hoành phi có ghi tên ông cố cung tiến cho đình làng thì gia đình có được lấy về không?
Thường là không, vì món đồ đã được cung tiến và thuộc về nơi nhận. Nếu gia đình muốn tìm hiểu hay có nguyện vọng liên quan, nên làm việc với ban quản lý nơi thờ tự và hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh.
Đồ thờ cũ có cần đăng ký là cổ vật không?
Chỉ những món đủ tiêu chí cổ vật theo Luật Di sản văn hoá, như từ 100 năm tuổi trở lên và có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học. Nếu gia đình nghĩ món đồ có thể thuộc diện này, hãy hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh.
Có người đến hỏi mua cả bộ đồ thờ cũ thì nên làm gì?
Đừng quyết ngay. Làm rõ món nào thuộc gia đình, món nào thuộc dòng họ; lập danh mục, chụp ảnh, nhờ đọc chữ, hỏi ít nhất hai người am hiểu. Người hỏi mua vội cả bộ thường trả theo món ít giá trị nhất.