Phần lớn đồ sưu tầm mất giá trong nhà không phải vì một tai nạn lớn mà vì những thói quen nhỏ lặp lại nhiều năm: vứt hộp và giấy gốc, lau chùi quá tay, sửa vội bằng keo, tách lẻ một bộ, để thất lạc giấy tờ, và không ai ghi lại món đồ từ đâu đến. Mỗi việc trông vô hại, nhưng đến lúc bán, người mua nhìn đúng vào những chỗ đó để quyết định giá.
Bài này không bàn kỹ thuật bảo quản như độ ẩm, tủ trưng bày hay chống mọt; trang Siêu Thị Cổ Vật đã có loạt bài riêng về cất giữ và trưng bày. Ở đây góc nhìn là giá trị: việc gì làm món đồ kém hấp dẫn với người mua tương lai, việc gì giữ được giá, và vì sao nhiều điều tưởng là chăm sóc lại hoá ra làm hại.
Hộp, giấy và phụ kiện gốc: thứ hay bị vứt nhất
Với đồ sưu tầm hiện đại, hộp gốc là một phần của món đồ. Đồng hồ cơ, máy ảnh phim, đồ chơi, mô hình, đồ điện tử đời đầu, giày phiên bản giới hạn: người sưu tầm các nhóm này thường phân biệt rõ món "đủ hộp giấy" với món "chỉ có thân". Khoảng chênh giữa hai loại có thể rất đáng kể, ví dụ giả định là một chiếc đồng hồ đủ hộp, sổ bảo hành, mắt dây thừa được trả cao hơn hẳn chiếc cùng mẫu chỉ có thân.
Giấy tờ nhỏ hay bị coi là rác. Phiếu bảo hành, hoá đơn cũ, sách hướng dẫn, thẻ ghi số sêri, túi vải đựng kèm. Khi mua mới, chúng nằm trong ngăn kéo; sau vài lần dọn nhà, chúng biến mất. Hãy gom chúng vào một túi, ghi tên món đồ, cất cùng một chỗ.
Phụ kiện thay thế nên giữ cả bản gốc. Thay dây đồng hồ, thay nắp ống kính, thay pin đồ chơi: giữ lại bộ phận cũ dù đã hỏng. Người sưu tầm thường muốn món đồ trở về trạng thái nguyên bản nhất có thể, và bộ phận gốc là cách duy nhất làm được điều đó.
Hộp cũ cũng cần bảo quản. Hộp giấy bị ẩm, mốc, gián cắn thì giá trị gần như không còn. Cất hộp ở nơi khô, không đè vật nặng lên, tách khỏi món đồ nếu món đồ cần không khí lưu thông.
Lau chùi và làm mới: chỗ thiện ý làm hại nhiều nhất
Nhiều gia đình có thói quen đánh bóng đồ đồng mỗi dịp Tết, rửa bình gốm bằng xà phòng, lau tranh bằng khăn ẩm, ép phẳng tiền giấy bị nhàu. Với đồ dùng hằng ngày, đó là chăm sóc. Với đồ sưu tầm, mỗi lần như vậy có thể lấy đi một phần thứ người mua trả tiền: lớp gỉ tự nhiên trên đồ đồng, lớp bám thời gian trên men gốm, bề mặt nguyên trạng của tờ tiền.
Người sưu tầm có kinh nghiệm phân biệt khá dễ món đồ còn nguyên lớp thời gian với món đã bị làm sạch. Món đã đánh bóng sáng loáng thường bị nghi ngờ, hoặc ít nhất là bị trừ giá vì không còn trạng thái gốc. Tiền giấy đã ép, đã rửa bị xếp hạng tình trạng thấp hơn dù nhìn qua có vẻ "đẹp hơn". Danh mục "Tình trạng, sửa chữa và giá" của trang có bài riêng giải thích từng nhóm.
Nguyên tắc an toàn cho người không chuyên: chỉ phủi bụi khô bằng chổi mềm hoặc khăn khô, không nước, không hoá chất, không đánh bóng. Nếu thấy món đồ cần làm sạch thật sự, như bị mốc hay bị bám bẩn lạ, hỏi người phục chế có chuyên môn với đúng chất liệu đó trước khi động tay.
Việc làm hằng ngày và tác động tới giá trị
Bảng dưới gom những việc gia đình hay làm với đồ cũ trong nhà, kèm tác động thường gặp tới giá trị khi bán. Đây là xu hướng chung, mỗi nhóm đồ có ngoại lệ.
| Việc hay làm | Tác động thường gặp | Nên làm thay |
|---|---|---|
| Đánh bóng đồ đồng, đồ bạc | Mất lớp gỉ, lớp xỉn tự nhiên; có thể mài mòn hoa văn | Phủi bụi khô; hỏi người phục chế nếu cần làm sạch |
| Dán keo chỗ vỡ, mẻ | Keo khó gỡ, vết sửa xấu, người phục chế sau khó làm lại | Giữ đủ mảnh vỡ trong túi, để người có nghề xử lý |
| Ép phẳng, là phẳng tiền giấy, tem, ảnh | Thay đổi bề mặt, hạ mức tình trạng | Cất phẳng trong bìa không axit, không ép |
| Treo tranh nơi nắng chiếu | Phai màu, giòn giấy, không đảo ngược được | Treo nơi ánh sáng gián tiếp, đổi chỗ định kỳ |
| Tách bộ để chia cho con cháu | Mỗi món lẻ kém giá hơn khi còn trong bộ | Giữ bộ, chia theo giá trị khác nếu được |
| Dùng hằng ngày đồ sưu tầm | Mòn, sứt, bể theo thời gian | Dùng có chừng mực, chấp nhận đó là lựa chọn |
Dòng cuối không phải lời khuyên đừng dùng. Nhiều người giữ đồ xưa để dùng, uống trà bằng chén cũ, mặc áo cũ của mẹ, và đó là lý do chính đáng. Điều quan trọng là biết lựa chọn đó có giá, để không ngạc nhiên khi một ngày nào đó cần bán.
Giữ nguyên bộ: một món lẻ không bằng một phần của bộ
Bộ ấm chén, bộ bát đĩa, bộ sách nhiều tập, bộ tem một đợt phát hành, bộ huy hiệu một sự kiện, đôi bình, đôi câu đối: khi đầy đủ, chúng thường có giá cao hơn tổng các món lẻ cộng lại. Lý do đơn giản là người sưu tầm muốn hoàn chỉnh, và tìm lại đúng món đã thất lạc khó hơn nhiều so với mua một bộ đủ.
Bộ hay bị chia trong những dịp như chia đồ cho con cháu, cho mượn trưng bày, hoặc khi một món bị vỡ rồi bộ "không còn đủ nên chẳng cần giữ". Nếu buộc phải chia đồ trong gia đình, cân nhắc chia theo giá trị: một người giữ cả bộ ấm chén, người kia nhận món khác tương đương, thay vì mỗi người một chiếc chén. Việc chia thừa kế có tranh chấp thì nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Khi một món trong bộ đã vỡ, hãy giữ lại các mảnh. Một bộ đủ số lượng mà có một món đã sửa vẫn thường được đánh giá cao hơn một bộ thiếu hẳn một món. Ghi lại món nào đã sửa, sửa thế nào, để khi bán còn nói lại được rành mạch.
Lập sổ ghi chép cho đồ trong nhà
Giá trị của một món đồ một phần nằm ở thông tin về nó. Thông tin đó nằm trong đầu người lớn tuổi trong nhà, và mất đi khi họ không còn. Một cuốn sổ hoặc một tệp bảng tính đơn giản giữ được nó:
- Mỗi món một trang hoặc một dòng, đánh số thứ tự và dán nhãn số nhỏ ở chỗ kín trên món đồ, nhãn gỡ được, không dùng keo mạnh.
- Chụp ảnh mỗi món từ nhiều phía, ghi ngày chụp; chụp lại sau vài năm để thấy tình trạng có đổi không.
- Ghi món đồ đến từ đâu: mua ở đâu, khi nào, từ ai, được tặng hay thừa kế, có giấy tờ gì.
- Ghi những lần sửa chữa, phục chế, ai làm.
- Ghi câu chuyện gia đình kể về món đồ, đánh dấu rõ đó là lời kể.
- Cất bản sao sổ ở một nơi khác ngoài nhà, ví dụ gửi người thân, phòng khi cháy, ngập.
Cách lập danh mục chi tiết hơn cho người sưu tầm có ở trang Siêu Thị Cổ Vật; danh mục "Nguồn gốc và hồ sơ món đồ" của trang này bàn kỹ hồ sơ làm tăng giá thế nào. Với gia đình bình thường, chỉ cần bắt đầu từ những món mà người lớn trong nhà nói là "quý".
Những lúc món đồ dễ mất giá nhất
Khi chuyển nhà hoặc sửa nhà. Đồ được đóng gói vội, xếp chung với đồ đạc khác, bị bụi xi măng, sơn, nước bám vào. Nhiều món gốm vỡ và đồ gỗ trầy xước nặng nhất trong đời chúng là ở những ngày này. Đóng gói riêng đồ sưu tầm, ghi rõ trên thùng, và để chúng ở một phòng khoá kín trong lúc thợ làm việc. Cách đóng gói chi tiết có ở trang Siêu Thị Cổ Vật.
Khi cho mượn. Cho bạn bè mượn trưng bày, cho quán cà phê mượn trang trí, cho đoàn phim mượn làm đạo cụ. Người mượn hiếm khi giữ đồ cẩn thận như chủ. Nếu cho mượn, chụp ảnh tình trạng trước khi giao, ghi giấy mượn có thời hạn và ai chịu khi hư hỏng.
Khi có người lạ đến xem. Người xem cầm đồ không đúng cách, cầm theo quai, nhấc nắp rồi đặt mạnh, lật tranh không cẩn thận. Bạn nên tự cầm món đồ cho khách xem, hoặc hướng dẫn trước, và chỉ đưa ra từng món một.
Khi người giữ đồ qua đời và gia đình chưa kịp sắp xếp. Đồ bị dọn vội, cho đi, bán gộp cho người thu mua trước khi ai kịp biết món nào quý. Bài về bán bộ sưu tập của người thân đã mất trong danh mục này nói kỹ chuyện đó; cuốn sổ ghi chép ở trên chính là thứ giúp gia đình tránh được tình huống này.
Sửa chữa: chờ người có nghề hay sửa ngay
Sửa bằng keo dán thông thường gần như luôn là lựa chọn kém. Keo đổi màu, khó gỡ, có khi làm hỏng bề mặt quanh vết vỡ. Người phục chế sau này phải gỡ keo cũ trước khi làm lại, tốn công và có thể gây thêm hư hại.
Đồ máy móc cũ nên được sửa bởi người quen với đời máy đó. Đồng hồ cơ, máy ảnh phim, máy hát đưa cho thợ sửa đồ mới có thể bị thay linh kiện không đúng đời, làm món đồ chạy được nhưng giảm giá trị với người sưu tầm. Hỏi trước sẽ thay gì và giữ lại linh kiện cũ.
Có khi không sửa là lựa chọn đúng. Một vết mẻ nhỏ để nguyên, được ghi rõ khi bán, thường ít ảnh hưởng hơn một vết sửa vụng. Người mua có thể tự quyết sửa theo ý mình.
Ghi lại mọi lần sửa. Khi bán, bạn sẽ phải nói ra. Có ghi chép thì nói được rõ ràng, không bị nghi là giấu.
Câu hỏi thường gặp
Đồ đồng trong nhà bị xỉn đen có nên đánh cho sáng lại không?
Nếu đó là đồ bạn coi là đồ sưu tầm và có thể bán, tốt nhất là không. Lớp xỉn tự nhiên là thứ nhiều người chơi tìm, đánh bóng có thể làm giảm giá trị. Nếu đồ đó dùng hằng ngày và bạn không định bán, việc làm sạch là lựa chọn của bạn.
Mất hộp gốc rồi thì có nên mua hộp thay thế không?
Một số người mua hộp thay thế để bảo vệ món đồ, điều đó hợp lý. Nhưng khi bán, hãy nói rõ hộp không phải hộp gốc. Rao hộp thay thế như hộp gốc là mô tả sai, và người sưu tầm có kinh nghiệm thường nhận ra.
Đồ cổ trong nhà có cần mua bảo hiểm không?
Tuỳ giá trị và mức lo của gia đình. Nếu mua, bên bảo hiểm thường cần ảnh, mô tả và cơ sở xác định giá trị; sổ ghi chép trong bài này giúp ích trực tiếp. Phần định giá cho mục đích bảo hiểm có bài riêng ở danh mục định giá theo mục đích của trang.
Có nên cất đồ quý trong két ngân hàng thay vì để ở nhà không?
Với giấy tờ, trang sức, tiền xu, tem có giá trị cao và nhỏ gọn, đó là lựa chọn nhiều người dùng. Với đồ gốm, đồ gỗ lớn thì không thực tế. Dù cất ở đâu, cần kiểm định kỳ vì môi trường ẩm cũng ảnh hưởng tới đồ giấy và kim loại.
Đồ sưu tầm hiện đại còn nguyên tem niêm phong có nên bóc ra dùng không?
Với nhiều nhóm như mô hình, đồ chơi, đĩa nhạc, món còn niêm phong được người sưu tầm đánh giá cao hơn món đã mở. Bóc ra là quyết định một chiều. Nếu bạn mua để dùng thì cứ dùng; nếu bạn nghĩ sẽ bán, giữ nguyên niêm phong.