Một mô tả tốt khi rao bán đồ cổ nói rõ ba thứ: món đồ là gì theo những gì bạn biết chắc, điều gì chỉ là phỏng đoán hoặc lời kể, và tình trạng thật của nó, kể cả mọi vết sửa. Người mua đồ cổ có kinh nghiệm đọc mô tả để tìm chỗ người bán lỡ lời. Mô tả trung thực, phân biệt rạch ròi giữa chắc chắn và chưa chắc, làm người bán trông đáng tin hơn, và trong giới này, lòng tin quy ra giá.
Còn một lý do thực tế hơn: mô tả là thứ người mua dựa vào khi quyết định. Nếu món đồ khác với điều bạn đã viết, người mua có cơ sở đòi trả lại hoặc đòi bồi thường, và lời bạn viết trong tin rao là bằng chứng. Bài này đưa ra một khung viết, cách dùng chữ dè dặt đúng chỗ, và những cụm từ quen tay nhưng dễ dẫn tới tranh chấp.
Khung mô tả sáu phần
Một mô tả đầy đủ không cần dài; nó cần đúng thứ tự để người đọc tìm được thông tin. Khung dưới đây dùng được cho gần như mọi loại đồ sưu tầm:
- Tên gọi trung tính. Loại đồ, chất liệu, dáng. Ví dụ "bình gốm men nâu, dáng tỏi". Không nhét niên đại hay đánh giá vào tên.
- Kích thước. Cao, rộng, đường kính miệng, đường kính đáy; với tranh là kích thước mặt tranh và cả khung; với sách là khổ và số trang. Nếu có trọng lượng thì ghi.
- Niên đại và xuất xứ, kèm mức chắc chắn. Ghi rõ căn cứ: có kết luận giám định, có giấy mua bán cũ, hay chỉ là ước đoán của người bán.
- Tình trạng. Liệt kê từng khuyết điểm theo vị trí, kể cả sửa chữa, phục chế, thay thế bộ phận.
- Nguồn gốc và hồ sơ. Món đồ ở trong gia đình từ khi nào, mua ở đâu, giấy tờ nào đi kèm. Lời kể truyền miệng ghi là lời kể.
- Điều kiện bán. Xem hiện vật ở đâu, giao nhận thế nào, có nhận trả lại không và trong điều kiện nào.
Đặt phần tình trạng lên trước phần nguồn gốc là cố ý. Người mua cần biết món đồ đang thế nào trước khi nghe câu chuyện của nó; ngược lại, câu chuyện hay đặt trước dễ làm người đọc lướt qua phần khuyết điểm, và đó chính là kiểu mô tả mà người sưu tầm có kinh nghiệm dè chừng.
Chữ chắc chắn và chữ dè dặt: dùng đúng chỗ
Phần dễ sai nhất là niên đại và xuất xứ. Cách an toàn là ghép mỗi nhận định với đúng mức căn cứ bạn có. Bảng dưới gợi ý cách viết tương ứng.
| Căn cứ bạn có | Cách viết phù hợp | Tránh viết |
|---|---|---|
| Kết luận giám định của một cơ sở có chuyên môn | Theo kết luận giám định của cơ sở X ngày Y, món đồ được xác định là…; đính kèm bản chụp | Chuẩn cổ, cam kết thật trăm phần trăm |
| Giấy mua bán cũ có ghi mô tả | Theo giấy mua bán năm…, người bán khi đó mô tả là… | Nguồn gốc rõ ràng, đã được xác minh |
| Ý kiến của người chơi lâu năm | Một số người chơi đã xem nhận định là…; người bán chưa giám định | Được chuyên gia xác nhận |
| Lời kể trong gia đình | Gia đình kể lại rằng…; không có giấy tờ chứng minh | Đồ gia truyền nhiều đời |
| Không có gì ngoài cảm nhận | Người bán không xác định được niên đại, mời người mua tự đánh giá | Đồ cổ, đồ xưa, hàng hiếm |
Viết dè dặt không làm món đồ mất giá như nhiều người lo. Người mua giỏi tự đánh giá được; điều họ cần là biết bạn không cố dẫn dắt. Một tin rao ghi "người bán không chắc về niên đại" thường thu hút người hiểu biết hơn là tin rao khẳng định một niên đại mà không có căn cứ.
Những chữ quen tay nhưng dễ gây tranh chấp
"Nguyên bản", "zin". Chỉ dùng khi bạn biết chắc món đồ chưa từng sửa, thay bộ phận hay phục chế. Một nắp ấm thay sau, một chân tủ nối thêm là đủ để chữ "nguyên bản" thành lời mô tả sai.
"Độc bản", "duy nhất", "hiếm có". Những chữ này là nhận định về cả thị trường mà người bán khó chứng minh. Nếu muốn nói món đồ ít gặp, mô tả cụ thể điều gì khiến nó khác, để người đọc tự kết luận.
"Đồ cổ" gắn với mọi món cũ. Trong ngôn ngữ thường ngày, đồ cũ vài chục năm cũng hay được gọi là đồ cổ. Khi rao bán, chữ đó tạo kỳ vọng về tuổi đời. Dùng "đồ xưa", "đồ cũ" khi không chắc, hoặc ghi khoảng thời gian bạn tin là đúng kèm căn cứ.
"Đã giám định" mà không nói ai giám định. Người mua sẽ hỏi, và nếu câu trả lời là một người quen xem qua, bạn mất uy tín ở đúng chỗ đáng lẽ được cộng điểm. Nói rõ nơi giám định, hoặc không nhắc tới.
"Bao thật", "bao cổ" khi không có điều khoản kèm theo. Một lời bảo đảm không ghi điều kiện là lời hứa mở. Nếu muốn nhận trả lại khi món đồ không đúng mô tả, ghi rõ thời hạn, cách xác định và cách hoàn tiền.
Ghi tình trạng: liệt kê theo vị trí, không theo cảm giác
Mô tả tình trạng kiểu "còn đẹp", "tốt so với tuổi", "có vài vết nhỏ" không giúp ai. Mỗi người có một chuẩn "đẹp" khác nhau, và người mua ở xa không biết chuẩn của bạn. Cách đáng tin hơn là liệt kê từng khuyết điểm kèm vị trí và kích thước tương đối: "một vết mẻ ở miệng, khoảng bằng hạt gạo, nằm phía sau so với hoa văn chính; một đường rạn chân chim trên men ở bụng bình, không xuyên thân".
Với đồ đã sửa, ghi rõ phần sửa và cách sửa nếu biết: "quai được gắn lại bằng keo, có thể thấy đường nối dưới ánh đèn", "khung tranh đã thay, mặt tranh còn khung căng cũ". Đồ phục chế, mạ lại, sơn lại cần được nói ra dù việc đó làm món đồ kém hấp dẫn. Danh mục "Tình trạng, sửa chữa và giá" của trang giải thích vì sao những việc này ảnh hưởng tới giá; ở đây điều cần nhớ là giấu chúng còn tốn kém hơn.
Cuối phần tình trạng, nên có một câu tổng quát giúp người mua định vị: món đồ đang được dùng để trưng bày, đã cất kho lâu, hay đang dùng hằng ngày. Với đồ điện, đồ cơ như đồng hồ, máy ảnh, máy hát, ghi rõ còn hoạt động hay không, đã thử khi nào, và bạn có đủ hiểu biết để thử đúng cách hay không.
Ví dụ giả định: một mô tả trước và sau khi sửa
Bản nháp đầu tiên của một người bán, ví dụ giả định: "Bình cổ men lam thời xưa, đồ gia truyền nhiều đời, nguyên bản, rất hiếm, còn đẹp, ai biết chơi thì hiểu." Đoạn này có đủ năm lỗi đã nói ở trên. "Cổ" và "thời xưa" không có căn cứ. "Gia truyền nhiều đời" là lời kể được viết như sự thật. "Nguyên bản" là cam kết mà người bán chưa kiểm. "Rất hiếm" là nhận định về thị trường. "Còn đẹp" không mang thông tin. Câu cuối đẩy trách nhiệm đánh giá sang người mua mà không cho họ dữ kiện.
Bản sửa lại: "Bình gốm vẽ lam, dáng bầu, cao khoảng ba gang tay, đo thật ghi trong ảnh có thước. Gia đình kể bình có từ thời ông nội, không có giấy tờ mua bán; người bán chưa giám định và không xác định được niên đại. Tình trạng: một vết mẻ nhỏ ở miệng phía sau, ảnh số sáu; men có rạn chân chim ở bụng, không thấy vết sửa khi soi đèn nhưng người bán không có chuyên môn để khẳng định. Xem hiện vật tại nhà người bán ở Hà Nội theo hẹn, hoặc gọi video. Nhận trả lại trong vài ngày nếu món đồ khác mô tả về tình trạng."
Bản sau dài hơn, kém "kêu" hơn, nhưng mỗi câu đều kiểm được. Người mua hiểu biết đọc xong sẽ biết chính xác mình đang xem gì và rủi ro nằm ở đâu, và họ sẵn lòng trả đúng giá cho sự rõ ràng đó. Người mua chỉ thích những chữ to sẽ bỏ qua, và với người bán đồ cổ, mất loại người mua đó không phải là mất mát.
Trách nhiệm của người bán khi mô tả sai
Mô tả là một phần thoả thuận mua bán. Theo nguyên tắc chung của giao dịch dân sự, người bán phải giao vật đúng như đã cam kết. Khi món đồ khác hẳn mô tả, người mua có cơ sở đề nghị trả lại, đòi hoàn tiền hoặc bồi thường. Lời rao, tin nhắn trao đổi đều có thể được dùng làm chứng cứ.
Nói rõ điều không chắc là cách tự bảo vệ. Nếu bạn đã viết rõ "chưa giám định, niên đại do người bán ước đoán", người mua đã được báo trước. Điều đó không miễn mọi trách nhiệm, nhưng đặt hai bên vào thế công bằng hơn khi có bất đồng.
Mô tả sai có chủ ý là chuyện khác hẳn. Biết món đồ là đồ mới làm cũ mà vẫn rao là đồ cổ không còn là chuyện viết sai chữ. Phần nhận biết đồ giả và các kịch bản lừa đã có ở trang Siêu Thị Cổ Vật; với người bán ngay thẳng, nguyên tắc chỉ cần một câu: không viết điều mình không tin.
Khi có tranh chấp cụ thể. Giữ lại toàn bộ tin rao, ảnh, tin nhắn, biên nhận. Thương lượng trước; nếu không xong, vụ việc cụ thể nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn thay vì tự suy đoán quyền và nghĩa vụ của mình.
Đọc lại mô tả trước khi đăng
Một vòng tự kiểm ngắn trước khi bấm đăng giúp bắt phần lớn lỗi. Đọc mô tả như thể bạn là người mua đa nghi nhất trong nhóm:
- Có câu nào khẳng định mà bạn không có giấy tờ chứng minh không? Đổi sang cách viết dè dặt.
- Mọi khuyết điểm trong ảnh đã có trong chữ chưa, và ngược lại?
- Kích thước đã đo thật chưa, hay ước bằng mắt?
- Có tính từ nào chỉ để khen mà không mang thông tin không? Bỏ đi.
- Phần nguồn gốc có tách lời kể với giấy tờ không?
- Điều kiện trả lại đã ghi rõ chưa, hay để người mua tự hiểu?
- Có thông tin cá nhân nào lộ ra không cần thiết: địa chỉ cụ thể, tên người thân, giấy tờ tuỳ thân trong ảnh?
Nếu có người thân hoặc bạn chơi đáng tin, nhờ họ đọc trước. Người không gắn bó tình cảm với món đồ thường thấy ngay những chữ thổi phồng mà người bán không nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi giá đã mua món đồ vào mô tả không?
Thường không cần. Giá mua cũ ít liên quan tới giá thị trường hôm nay, và nhắc tới nó dễ bị hiểu là bạn đang neo giá. Nếu giá mua là một phần hồ sơ nguồn gốc, như hoá đơn từ một nơi bán có uy tín, bạn có thể nhắc tới giấy tờ mà không cần nhấn vào con số.
Không biết món đồ là gì thì có nên rao bán không?
Được, nếu bạn viết rõ là không biết và mời người mua tự đánh giá. Nhưng hãy hiểu rằng người biết rõ hơn bạn sẽ là người được lợi. Nếu món đồ có thể có giá trị đáng kể, nên hỏi người hiểu biết hoặc giám định trước khi rao.
Có nên copy mô tả của món tương tự trên mạng không?
Không nên. Mô tả của món khác có thể chứa nhận định không đúng với món của bạn, và chép lại biến nhận định đó thành lời cam kết của bạn. Bạn có thể đọc để học cách người ta gọi tên chi tiết, rồi tự viết theo món mình đang cầm.
Có cần ghi lý do bán trong mô tả đồ cổ không?
Không bắt buộc. Một câu ngắn và thật như dọn nhà, thu gọn bộ sưu tập, hay thanh lý đồ của người thân giúp người mua yên tâm về nguồn gốc. Tránh kể chuyện cần tiền gấp, vì người mua sẽ dùng nó để ép giá.
Mô tả bằng tiếng Anh cho người mua nước ngoài cần lưu ý gì?
Giữ đúng mức chắc chắn như bản tiếng Việt, đừng để bản dịch biến chữ phỏng đoán thành chữ khẳng định. Nếu món đồ có thể là cổ vật, nhớ rằng việc mang ra nước ngoài bị giới hạn theo Luật Di sản văn hoá; hỏi Sở quản lý văn hoá cấp tỉnh trước khi nhận lời.