Tiền thực nhận khi bán đồ sưu tầm bằng giá chốt trừ đi mọi khoản phí, mọi chi phí bạn bỏ ra để bán được, rồi cân thêm cái giá của thời gian chờ. Hai kênh có cùng giá chốt có thể cho bạn số tiền cầm về chênh nhau rõ rệt, và một kênh có giá chốt cao hơn chưa chắc là kênh bạn nhận nhiều hơn.
Người bán đồ cổ lần đầu hay so các kênh bằng giá rao hoặc ước giá, vì đó là con số người ta nói ra. Bài này đưa ra một cách làm khác: liệt kê mọi khoản đi ra khỏi túi bạn từ lúc quyết định bán tới lúc tiền vào tài khoản, ghi chúng bằng chữ hoặc bằng tỉ lệ, rồi mới so. Bài không đưa con số phí cụ thể vì mỗi nơi một mức và mức đó thay đổi; bạn sẽ tự điền khi hỏi từng nơi.
Giá chốt, tiền thực nhận và giá trị của thời gian
Có ba con số khác nhau mà người bán hay gộp làm một. Giá chốt là số tiền người mua trả. Tiền thực nhận là phần còn lại sau khi trừ phí của bên trung gian và các chi phí bạn phải bỏ ra. Còn giá trị thật của giao dịch với bạn phải tính thêm thời gian: một khoản tiền về sau nhiều tháng không giống một khoản tiền về ngay, nhất là khi gia đình đang cần.
Thời gian chờ không chỉ là chuyện tiền về muộn. Trong lúc chờ, món đồ có thể nằm ở nơi khác, bạn không kiểm soát được việc bảo quản; thị trường có thể đổi chiều, trào lưu của nhóm đồ đó có thể nguội đi; và bạn tốn công theo dõi, liên lạc, nhắc nhở. Những thứ đó khó quy ra tiền, nhưng nên ghi vào bảng so sánh như một dòng riêng để không bị quên.
Một cách nghĩ dễ dùng: với mỗi kênh, bạn hỏi "trong trường hợp xấu nhất mà vẫn bán được, mình nhận bao nhiêu và khi nào". Câu hỏi đó gạt bỏ phần ước giá lạc quan và buộc bạn nhìn vào mức tối thiểu. Nếu mức tối thiểu ở một kênh đã làm bạn hài lòng, kênh đó an toàn; nếu chỉ kịch bản đẹp mới làm bạn hài lòng, bạn đang đặt cược.
Những khoản phải liệt kê, theo từng kênh
Bảng dưới không có con số; nó là danh sách câu hỏi. Ô nào bạn chưa biết thì đó là câu cần hỏi nơi nhận bán trước khi cam kết.
| Khoản | Ký gửi | Đấu giá | Chợ, bán riêng |
|---|---|---|---|
| Phí trung gian | Hoa hồng trên giá bán | Phí dịch vụ trên giá trúng | Không có, trừ khi nhờ người giới thiệu |
| Phí khi không bán được | Có nơi thu phí lưu kho, phí trưng bày | Có nơi thu theo giá khởi điểm | Không có, nhưng mất công |
| Chụp ảnh, làm hồ sơ | Cửa hàng thường tự làm | Có thể tính riêng | Bạn tự làm, tốn thời gian |
| Giám định, kiểm tra | Ít khi bắt buộc | Có thể được đề nghị | Tuỳ người mua yêu cầu |
| Vận chuyển, đóng gói | Đưa đến và mang về nếu không bán | Đưa đến, có khi mang về | Giao cho người mua, có thể phải gửi xa |
| Bảo hiểm | Hỏi cửa hàng có không | Hỏi nơi tổ chức có không | Bạn tự lo khi gửi đi |
| Thời gian tới khi tiền về | Dài, không cố định | Dài, theo lịch phiên | Ngắn nếu có người mua sẵn |
Điều bảng cho thấy là kênh "không mất phí" vẫn có chi phí, chỉ là chi phí bằng công sức và rủi ro của chính bạn. Một người bán có thời gian, quen giao dịch, ở gần nơi có nhiều người chơi thì chi phí đó thấp; một người ở xa, lớn tuổi, không quen mặc cả thì chi phí đó cao hơn cả hoa hồng.
Cách tự làm một phép so sánh công bằng
Phép tính dưới đây dùng chữ thay cho số. Bạn chỉ cần điền khi đã hỏi được mức phí thật ở từng nơi.
- Ghi giá chốt dự kiến cho từng kênh, nhưng ghi hai mức: mức thấp nhất bạn tin là bán được và mức hợp lý. Không ghi mức mơ ước.
- Trừ phí trung gian theo tỉ lệ nơi đó báo, tính trên chính giá chốt của kênh đó.
- Trừ chi phí cố định: chụp ảnh, giám định, vận chuyển, bảo hiểm. Những khoản này không đổi dù bán cao hay thấp, nên với món giá trị nhỏ chúng chiếm phần rất lớn.
- Ghi thời gian dự kiến tới khi tiền về, tính từ hôm nay chứ không phải từ hôm diễn ra phiên.
- Ghi một dòng rủi ro: món đồ có rời khỏi tay bạn không, ai chịu khi hư hỏng, có khả năng không bán được không.
- Đặt các kênh cạnh nhau, nhìn cột mức thấp nhất trước rồi mới nhìn cột hợp lý.
Ví dụ giả định: một bình gốm được một cửa hàng ước bán ở mức khá, một nơi tổ chức đấu giá ước cao hơn hẳn nhưng phải chờ phiên sau nhiều tháng, còn một người chơi quen đề nghị mua ngay ở mức thấp hơn cửa hàng một chút. Sau khi trừ hoa hồng, chi phí chụp ảnh và vận chuyển, khoảng cách giữa ba lựa chọn thu hẹp đáng kể; và nếu gia đình cần tiền trong tháng, đề nghị mua ngay có thể là lựa chọn hợp lý nhất dù giá chốt thấp nhất.
Chi phí ẩn người bán hay quên
Chi phí đi lại và thời gian của chính bạn. Mang đồ đến cửa hàng, quay lại ký giấy, đến lấy đồ không bán được, ra chợ nhiều buổi. Mỗi lần là nửa ngày. Với người còn đi làm, đây là chi phí thật.
Đồ hư hại trong quá trình bán. Mỗi lần món đồ được cầm lên, đặt xuống, gói lại là một lần có thể sứt mẻ. Đồ bị hư khi đang ở chỗ người khác mà giấy tờ không rõ ai chịu thì bạn là người gánh.
Mất giá vì đã bị "đi chợ" nhiều lần. Một món rao lâu ở nhiều nơi, hoặc đã cháy lô ở một phiên, thường bị người mua sau trả thấp hơn. Đây là chi phí không ai ghi hoá đơn nhưng rất thật.
Chi phí cơ hội khi giữ đồ chờ giá. Có người quyết định chưa bán vì chờ giá lên. Trong thời gian đó, món đồ không sinh ra thu nhập gì, còn tốn chỗ cất và công giữ. Chờ có thể đúng, nhưng nên biết mình đang trả giá cho việc chờ.
Thuế, nếu có. Bán tài sản cá nhân và bán như một hoạt động kinh doanh có nghĩa vụ thuế khác nhau. Nguyên tắc có ở bài về thuế trong danh mục này; trường hợp cụ thể bạn hỏi cơ quan thuế nơi cư trú.
Khi nào thời gian chờ đáng giá
Chờ lâu hơn để bán qua kênh có nhiều người mua hơn là quyết định hợp lý khi món đồ hiếm, khi người mua tiềm năng phân tán ở nhiều nơi, và khi bạn không cần tiền gấp. Lúc đó, việc đưa món đồ ra trước một nhóm người đông và hiểu biết có thể tạo ra khác biệt lớn về giá chốt, đủ bù cho phí và thời gian.
Ngược lại, chờ không đáng khi món đồ phổ thông, nhiều người bán cùng loại, giá đã khá rõ. Khi đó, kênh đắt và chậm hiếm khi đẩy được giá lên đủ cao để bù chi phí; bạn chỉ trả thêm tiền và thời gian để có cùng một kết quả. Một số người còn chờ vì kỳ vọng trào lưu sẽ lên; điều này giống đặt cược hơn là tính toán, và trào lưu có thể đi xuống cũng nhanh như lúc lên.
Còn một trường hợp nữa: khi việc bán có yếu tố tình cảm, như bộ sưu tập của cha mẹ, thời gian chờ có khi là điều gia đình cần chứ không phải chi phí. Không ai bắt buộc phải bán nhanh nhất có thể. Điều quan trọng là quyết định chờ được đưa ra có ý thức, không phải vì không biết mình đang được và mất gì.
Ba tình huống giả định, ba lựa chọn khác nhau
Một bộ chén trà phổ thông, chủ nhà sắp chuyển đi nơi khác. Ví dụ giả định: gia đình cần dọn nhà trong vài tuần. Bộ chén có nhiều người chơi biết, giá khá rõ. Gửi đấu giá thì phải chờ phiên, sau khi trừ phí và vận chuyển gần như không còn hơn bán riêng. Lựa chọn hợp lý là rao trong nhóm người chơi hoặc bán cho người quen trong giới, chấp nhận giá thấp hơn cửa hàng một chút để xong việc đúng hạn.
Một bức tranh có hồ sơ triển lãm cũ, chủ không cần tiền. Ví dụ giả định: chủ tranh có thời gian, có giấy tờ, và bức tranh thuộc nhóm có người sưu tầm ở nhiều nơi. Chờ một phiên đấu giá phù hợp có thể đưa bức tranh tới đúng người trả cao nhất. Ở đây phí và thời gian chờ là khoản đáng trả, miễn hợp đồng chặt về bảo quản và bảo hiểm.
Ba chục món đồ lẻ của ông bà, con cháu ở xa. Ví dụ giả định: không ai trong nhà có thời gian ra chợ hay trả lời tin nhắn. Ký gửi cho một cửa hàng uy tín, với danh sách từng món có ảnh và giá sàn, là cách đỡ công nhất. Tiền thực nhận thấp hơn tự bán, nhưng phần chênh lệch là cái giá của việc không phải tự làm, và gia đình biết rõ điều đó khi quyết định.
Mẫu ghi chép khi hỏi từng nơi
Mang theo một trang ghi như dưới đây khi đi hỏi hoặc gọi điện, mỗi nơi một trang. Ghi ngay lúc nghe, đừng tin trí nhớ sau ba bốn cuộc nói chuyện:
- Tên nơi hỏi, người tiếp, ngày hỏi.
- Ước giá họ đưa ra, kèm lý do họ nói cho mức đó.
- Tỉ lệ hoặc mức phí khi bán được; phí khi không bán được.
- Các khoản thu thêm: chụp ảnh, giám định, lưu kho, bảo hiểm, vận chuyển.
- Thời gian dự kiến tới lúc bán và tới lúc tiền về.
- Ai chịu trách nhiệm khi món đồ hư hỏng, thất lạc.
- Điều kiện rút đồ, thời hạn hợp đồng.
- Cảm nhận của bạn: họ trả lời rõ ràng hay vòng vo, có ép quyết định ngay không.
Dòng cuối thường bị coi nhẹ nhưng lại nói nhiều. Nơi nào thúc bạn ký ngay hôm đó, hứa hẹn ước giá cao mà không nói căn cứ, hay ngại ghi phí ra giấy, thì phần còn lại của bảng cũng khó tin.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn kênh có phí thấp nhất không?
Không nhất thiết. Phí thấp đi cùng ít dịch vụ hơn, ít người mua hơn hoặc ít bảo vệ hơn. Điều cần so là tiền thực nhận ở mức thấp nhất bạn tin là bán được, cộng với thời gian và rủi ro. Một kênh phí cao nhưng đưa món đồ tới đúng người mua có thể cho bạn nhiều tiền hơn.
Hoa hồng ký gửi có thương lượng được không?
Thường là được, nhất là khi bạn ký gửi nhiều món hoặc món có giá trị, giúp cửa hàng thu hút khách. Bạn có thể đề nghị tỉ lệ khác nhau theo mức giá, hoặc đổi tỉ lệ lấy thời hạn ký gửi ngắn hơn. Mọi thoả thuận cần ghi vào giấy ký gửi.
Món đồ giá trị nhỏ có nên gửi đấu giá không?
Thường không đáng, vì các chi phí cố định như chụp ảnh, vận chuyển, làm hồ sơ chiếm phần quá lớn so với giá chốt. Món nhỏ hợp với bán riêng, chợ đồ cũ, hoặc gộp nhiều món thành một lô có chủ đề để đủ sức hút.
Làm sao biết thời gian chờ thực tế của một cửa hàng ký gửi?
Hỏi họ những món cùng loại thường nằm trên kệ bao lâu, và nhìn quanh xem có bao nhiêu món tương tự đang chờ bán. Kệ đầy đồ cùng nhóm với món của bạn nghĩa là bạn sẽ đứng cuối hàng. Hỏi thêm người đã từng ký gửi ở đó nếu có thể.
Tiền thực nhận có nên tính cả công sức tự bán không?
Nên, ít nhất bằng cách ghi rõ số buổi bạn sẽ phải bỏ ra. Không cần quy ra tiền chính xác, nhưng khi đặt cạnh khoản hoa hồng phải trả cho cửa hàng, bạn sẽ thấy rõ hơn việc tự bán có thật sự lời hay chỉ là chuyển chi phí sang dạng khác.